22 gjëra që ndodhën për herë të parë në vitin 2022

Tricia Tisak/ The New York Times

1. Apple bëhet kompania e parë që arrin në bursë vlerën 3 trilion dollar 

Në janar, vlera e Apple për pak kohë arriti në 3 trilion dollarë, duke e bërë atë kompaninë e parë të tregtuar publikisht që e arrin këtë. Vlera ka rënë që atëherë, pasi ajo dhe kompanitë e tjera përballen me një ekonomi kaotike që ende po lëkundet nga efektet e pandemisë Covid-19 dhe inflacioni rekord. Apple ishte gjithashtu kompania e parë që u vlerësua në 1 trilion dollarë, në 2018 dhe 2 trilion dollarë, në 2020.

2. Shkencëtarët tregojnë se si filloi formimi i yjeve në galaktikën tonë

Shkencëtarët mund të shpjegojnë për herë të parë se çfarë e shkaktoi formimin e yjeve në Rrugën e Qumështit, sipas një punimi të botuar në revistën Nature në janar. Studiuesit thonë se një reaksion zinxhir i supernovave rreth 14 milionë vjet më parë çoi në krijimin e një flluske 1000 vite dritë të gjerë, në qendër të së cilës shtrihet galaktika jonë. Megjithëse shkencëtarët e dinin se kjo flluskë ekzistonte, ata zbuluan kohët e fundit se të gjitha rajonet lokale formuese të yjeve ulen në sipërfaqen e saj, sepse reaksioni zinxhir largoi pluhurin dhe gazin e nevojshëm për të prodhuar yje të rinj në skajet e flluskës.

3. Victoria's Secret paraqet një modele me sindromën Down

Modelja portorikane Sofía Jirau është gruaja e parë me sindromën Down që bëhet modele e Victoria's Secret. Ajo shfaqet në fushatën reklamuese të kompanisë së modës Love Cloud, e cila thekson diversitetin dhe përfshirjen.

4. Mikroplastika zbulohet në gjakun e njeriut

Një studim i publikuar në mars në Environment International zbuloi mikroplastikë në gjakun e njeriut. Rreth gjysma e pjesëmarrësve në studim kishin polietilenit tereftalat - një polimer i përdorur në shishet e ujit dhe ambalazhet e ushqimit, mes sendeve të tjera të përditshme - në qarkullimin e gjakut. Shkencëtarët kishin vërtetuar më parë se njerëzit janë të ekspozuar ndaj grimcave mikroskopike të plastikës përmes ushqimit që hanë, ujit që pinë dhe ajrit që thithin.

5. Një masiv akulli shembet në Antarktidën Lindore

Masivi i akullit Conger u shemb në mes të marsit, kolapsi i parë i tillë në pjesën lindore të Antarktidës që kur satelitët filluan të regjistronin aktivitetin atje në vitin 1979. Rënia e masës prej 450 miljesh katrore ndodhi më shpejt se sa pritej, sipas ekspertëve, dhe në një pjesë të kontinentit që konsiderohet më pak e ndjeshme ndaj efekteve të ndryshimeve klimatike.

6. Shkencëtarët kapin një imazh të vrimës së zezë të Rrugës së Qumështit

Në maj, shkencëtarët zbuluan imazhin e parë të Shigjetarit A*, një vrimë e zezë në qendër të galaktikës sonë. Ishte rezultat i një përpjekjeje ndërkombëtare të njohur si projekti Event Horizon Telescope. Në vitin 2019, i njëjti ekip shkencëtarësh zbuloi imazhin e parë të një vrime të zezë në qendër të galaktikës M87, e cila është 1500 herë më e madhe se Shigjetari A*.

7. Arbitra femra në Kupën e Botës për meshkuj

Stéphanie Frappart e Francës u bë gjyqtarja e parë femër në një ndeshje të Kupës së Botës për meshkuj, kur ajo drejtoi një ndeshje mes Kosta Rikës dhe Gjermanisë në Katar në dhjetor. Kjo ishte gjithashtu ndeshja e parë e Kupës së Botës për meshkuj që kishte një ekip gjyqtarësh vetëm femra: ndihmësit e zonjës Frappart ishin Neuza Back nga Brazili dhe Karen Diaz Medina nga Meksika.

8. Një punë e Andy Warhol thyen rekorde ankandi në Shtetet e Bashkuara

Një punë që paraqet fytyrën e Marilyn Monroe nga Andy Warhol, "Shot Sage Blue Marilyn", arriti 195 milionë dollarë në një ankand të Christie's në maj, duke thyer një rekord të vendosur në 2017 nga një pikturë e Jean-Michel Basquiat si çmimi më i lartë i paguar për një vepër arti amerikane të shitur në ankand.

9. Koreja e Jugut lëshon një satelit duke përdorur një raketë të vetën 

Koreja e Jugut lëshoi me sukses një satelit duke përdorur raketën e saj Nuri, të ndërtuar nga Instituti i Kërkimeve të Hapësirës Ajrore të qeverisë dhe kompanitë vendase. Ngjarja çoi në një epokë të re ambicioze hapësinore për vendin dhe u bë një pikë e krenarisë kombëtare. Koreja e Jugut synon të ulë një anije kozmike në Hënë deri në vitin 2030.

10. Një i paralizuar vdes nga vetëvrasja e kontrolluar ligjërisht në Itali

Në qershor, Federico Carboni, një burrë 44-vjeçar i paralizuar për 12 vjet pas një aksidenti trafiku, u bë personi i parë në Itali që vdiq nga vetëvrasja e asistuar ligjërisht. Në vitin 2019, gjykata më e lartë e Italisë vendosi se vetëvrasja e asistuar është e ligjshme në rrethana të caktuara, një çështje e debatuar gjerësisht në një vend kryesisht katolik romak.

11. Shkencëtarët zbulojnë baktere mjaftueshëm të mëdha sa shihen me sy të lirë

Në një studim të botuar në qershor në revistën Science, studiuesit identifikuan ekzistencën e një bakteri që mund të shihet pa mikroskop, duke përmbysur narrativën e pranuar shkencore se bakteret janë me natyrë mikroskopike. Mesatarisht, specia Thiomargarita magnifica rritet në rreth 9,000 mikron (0,35 inç) në gjatësi. Megjithëse Thiomargarita magnifica u zbulua fillimisht në vitin 2009 në një pyll rizofor të Karaibeve, studiuesve iu desh kohë për të përcaktuar se ishte një specie bakteri për shkak të madhësisë së saj befasuese.

12. Meta raporton rënien e parë të të ardhurave tremujore që nga I.P.O. në vitin 2012

Meta, kompania mëmë e Facebook, raportoi në korrik rënien e parë të të ardhurave që kur kompania u bë publike 10 vjet më parë. Kompania e mediave sociale, dikur një mrekulli e Ëall Street-it, kohët e fundit ka kërkuar të rikrijojë veten si një lojtar i fuqishëm në përvojën gjithëpërfshirëse 3-D të njohur si metaverse. Por është përballur me një bazë përdoruesish në rënie dhe në plakje, ndërsa po përballet me më shumë konkurrencë nga aplikacione si TikTok.

13. Gratë emërohen në poste të nivelit të lartë në Vatikan dhe Al Azhar

Për herë të parë, tri gra u emëruan në një komitet të Vatikanit që këshillon Papa Françeskun për kandidatët për peshkopë në Kishën Katolike. Dhe në Egjipt, xhamia Al Azhar emëroi një grua si këshilltare të imamit të madh, Sheikh Ahmed el-Tayeb, e para në historinë 1000-vjeçare të institucionit islamik.

14. Më shumë amerikanë pinë marijuanë sesa cigare

Një raport i Gallup i publikuar në gusht zbuloi se më shumë amerikanë pinë marijuanë sesa cigare për herë të parë sipas regjistrimeve zyrtare. Rreth 16 për qind e amerikanëve të anketuar thanë se aktualisht pinë marijuanë, pesë pikë përqindje më shumë se ata që raportuan se pinin cigare. Përdorimi i cigareve ka vazhduar të bjerë që nga kulmi i tij gjatë mesit të viteve 1950, kur 45 për qind e amerikanëve raportuan se pinin duhan.

15. Katolikët ua kalojnë në numër protestantët në Irlandën e Veriut

Sipas censusit të publikuar në shtator, më shumë katolikë jetojnë në Irlandën e Veriut se sa protestantë për herë të parë që nga krijimi i territorit të Mbretërisë së Bashkuar më shumë se një shekull më parë – një ndryshim që ka shkaktuar zhurma për një referendum të mundshëm për ribashkimin e Irlandës.

16. Thyerja e shkopit monarkik transmetohet në televizion

Në Britani, thyerja simbolike e shkopit monarkik u transmetua për herë të parë në televizion gjatë shërbimit përkushtues për Mbretëreshën Elizabeth II, 11 ditë pas vdekjes së saj në shtator. Për të nënkuptuar fundin e mbretërimit të mbretëreshës, Lordi Chamberlain theu shkopin, një mjet që përfaqësonte sundimin e saj, në kapelën e Shën Gjergjit në Ëindsor.

17. Xturismo e Hoverbike bën fluturimin e parë publik

Një start-up japonez demonstroi Hoverbike-in e tij në fluturim për herë të parë në shtator në panairin e automjeteve në Detroit. Xturismo hoverbike, një biçikletë fluturuese që mund të qëndrojë lart për 40 minuta, do të kushtojë më shumë se gjysmë milioni dollarë. Planet për një motoçikletë elektrike më të përballueshme, me vlerë 50,000 dollarë, janë në punë.

18. NASA përplas një anije kozmike në një asteroid në një test të mbrojtjes planetare

NASA fluturoi qëllimisht një anije kozmike mbi një asteroid në shtator, duke ndryshuar trajektoren e asteroidit në një mission-provë që ka implikime për asteroidët e ardhshëm që mund të kërcënojnë Tokën. Testi i Ridrejtimit të Dyfishtë të Asteroidit, ose DART, ishte "testi i parë i mbrojtjes planetare" të planetit, sipas NASA-s.

19. Franca furnizon me gaz Gjermaninë 

 Për herë të parë, Franca po pompon gaz natyror direkt në Gjermani në këmbim të energjisë elektrike. Të dy vendet po ‘vuajnë’ pasi Rusia ndërpreu furnizimin me gaz në Evropë, në atë që kritikët thonë se është ndëshkim për sanksionet e Perëndimit pas pushtimit të Rusisë në Ukrainë.

20. Mbetjet e një klani Neandertal gjenden në një shpellë ruse

Shkencëtarët kanë zbuluar mbetjet e para të njohura të një klani Neandertal në një shpellë në Rusi, sipas një studimi të botuar në revistën Nature në tetor. Gjetjet kanë çuar në një nga studimet më të mëdha gjenetike të një klani Neandertal - duke përfshirë një baba dhe një vajzë - deri më sot. Shkencëtarët besojnë se ky grup prej rreth 11 Neandertalësh ka të ngjarë të ketë vdekur në të njëjtën kohë 54,000 vjet më parë, ndoshta nga uria.

21. Personi i parë me ngjyrë kryeson qeverinë britanike

Rishi Sunak lindi në Anglinë Jugore nga prindër që emigruan nga Afrika Lindore koloniale britanike. Gjyshërit e tij ishin nga rajoni Punjab i Indisë. Në tetor, ai hyri në histori si personi i parë me ngjyrë që u bë kryeministër i Britanisë. Ai është gjithashtu personi i parë i besimit hindu që ulet në atë zyrë - dhe mund të jetë edhe kryeministri i parë që vjen në këtë detyrë me më shumë pasuri se familja mbretërore britanike. Sunak, një ish-bankier dhe gruaja e tij, babai i të cilës bashkëthemeloi kompaninë e teknologjisë së informacionit Infosys, vlerësohet se vlejnë rreth 870 milionë dollarë. Pasuria e mbretëreshës së ndjerë Elizabeth II vlerësohej në rreth 440 milionë dollarë, sipas Sunday Times. Sunak ishte kancelar i Thesarit nën Boris Johnson. Ai zëvendësoi Liz Truss, kryeministren që shërbeu vetëm 44 ditë.

22. Kupa e Botës organizohet për herë të parë në Lindjen e Mesme

Kupa e Botës 2022 u mbajt në Katar, e para për vendin dhe për Lindjen e Mesme. Kjo është edhe Kupa e parë Botërore që zhvillohet në dimër në hemisferën veriore. Katari shpenzoi miliarda dollarë për ndërtimin e objekteve dhe përmirësimin e infrastrukturës përpara eventit.