Flash News

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

Publikoi tezën e Letërsisë 20 minuta pas nisjes së provimit, përjashtohet maturanti në Kukës

OP-ED

Çfarë është ’paniku moral’ dhe si po e ekspozon koronavirusi

Politiko 11 Mars 2020, 12:03

nga Miljenko Jergoviç

Javën e kaluar isha në Vjenë. Në avionët gjysëm të zbrazët të Austrian Airlines pashë, një, dy, tri gra të reja ose shumë të reja, të veshura bukur, të pajisura me gaxhet-ët (gadgets) përkatës elektronikë, dhe një djalë të ri, me veshje, qëndrim dhe orë në dorën e majtë, ma merr mendja, menaxher, me maska mbrojtëse në fytyrë. Ndaj njerëzve që i rrethonin në sportel, e pastaj edhe në avion, ata silleshin si ndaj burimit të infeksionit. Meqenëse isha pjesë e këtij grupi njerëzish, dhe nuk jam as insket dhe as virus, por njeri si edhe ata, u ndjeva i fyer. Njërën prej atyre tri damave, të cilën mund të kapte shikimi im, u përpoqa të shikoj me përbuzje, shikim i cili mund të mjegullohej vetëm nëse ekzistonte ndonjë mundësi fare e vogël që ajo të kishte ndonjë problem shëndetësor dhe jo frikë nga Covid-19. Sepse nëse bëhet fjalë për Covid-in, akoma, që tani deri në fillim të marsit, probabiliteti është më i madh që atë ta godasë ndonjë meteorit, për të mos folur nëse i pëlcet ndonjë venë në trù, sesa të vdesë nga koronavirusi. Por ajo, frikësohet nga njëra, dhe injoron të gjithë mundësitë e tjera. Përse?

Herë pas herë, që prej disa vitesh, dhe më shpesh në mënyrën që nuk duhet dhe në kontekst të gabuar, në mediat kroate shfaqet koncepti „panik moral“. Bëhet fjalë për një prej termave më të shpeshtë dhe për këtë të rëndësishëm nga pikëpamja sociologjike dhe antropologjike. I pari që e ka përdorur këtë term është sociologu dhe kriminalisti Xhok Jung, ekspert për narkomaninë rinore, në kontekstin e reaksioneve të tepruara të mediave, dhe me këtë edhe të opinionit publik, ndaj deviacioneve të grupeve rinore subkulturore. Koncepti më vonë është zgjeruar edhe saktësuar në mënyrë përfundimtare, kësisoj sot nënkupton çdo situatë shoqërore në të cilën, mbi bazën e rasteve të veçanta, reale apo të shpikura, ose mbi bazën e të dhënave statistikore të interpetuara në mënyrë sensacionale, krijohet bindja se bashkësisë dhe sistemit të saj të vlerave i kërcënohet rreziku i vdekjes. Para pësëmbëdhjetë vitesh, shtëpia botuese beogradase „Clio“, publikoi librin e rëndësishëm, por jo sa duhet të lexuar, të sociologut britanik Keneth Tompson „Paniku moral“, në të cilën, mes të tjerash, konstatohet se paniku moral është ndjekës i çdo kulture dhe qytetërimi, por shpejtësia e sotme e shkëmbimit të informacioneve ka shpënë në shumëzimin e rasteve të panikut moral dhe përshtypjes se jetojmë në epokën e panikut moral. Megjithëse jetojmë në kohën më të sigurtë dhe më të rehatshme të historisë njerëzore, jemi të fiksuar dhe të shqetësuar si kurrë më parë.

Sipas definicionit, që në vitin 1972 ka dhënë kolegu i Jungut, sociologu dhe kriminalisti Stenli Kohen, në librin „Folk Devils and Moral Panics“, paniku moral zhvillohet në pesë faza. Në të parën, diçka ose dikush, Covid-19, ose le të themi emigrantët sirianë, përcaktohen si kërcënim për vlerat dhe interesat e bashkësisë. Në fazën e dytë, në kohën tonë, nëpërmjet mediave sensacionaliste dhe rrjeteve shoqërore, në një mënyrë djallëzisht të thjeshtëzuar dhe të qartë, përhapet lajmi për atë se të gjithëve na kërcënon Covidi-9, ose le të themi, emigrantët sirianë. Në fazën e tretë shqetësimi i opinionit publik ngrihet deri në nivelin e maskave mjekësore mbrojtëse dhe rojeve të vetëorganizuara qytetare, të cilët përpiqen t’i zënë rrugën Covid-19, ose le të themi emigrantëve sirianë. Në fazën e katërt, reagon pushteti, së bashku me policinë dhe ushtrinë, dhe kjo në dy mënyra: e para dhe shumë më e rënda, është vënia nën fré e frikës dhe e panikut kolektiv para kafshimit të „folk devilit“ ose djallit të zi në formën e virusit ose ose të njeriut, ndërsa mënyra e dytë është më e lehtë, më e parashikueshme dhe e dobishme për vetë pushtetin që është, të godasë me të gjithë fuqinë kundër armikut të dukshëm ose të padukshëm, në mënyrë që të rritet akoma më shumë paniku moral, por në një mënyrë të tillë që të jetë i dobishëm për regjimin.

Kjo është ajo pika në të cilën në kohët e sotme pushon demokracia dhe në të cilën liria në Perëndim tulatet para sigurisë. Në fazën e pestë, sipas Kohenit, paniku moral tërhiqet, ose rezulton me ndryshime shoqërore. Kësisoj, ndër të tjera, lind antisemitizmi, racizmi, shovinizmi. Kështu më vonë rritet qarkullimi i mallrave në qendrat tregtare dhe shitja e maskave mjekësore.

Frikërat na përcaktojnë ne si pjestarë të bashkësisë. Frika, në fund të fundit, është themeli i Europës. Nëse do të donim të dinim nga se ka lindur Europa moderne, ndoshta gjithçka do ta reduktonim te kolera dhe krishtërimi. Nga frika e kolerës lindi edhe raporti ynë ndaj minjve dhe insekteve shtëpiakë dhe gjithfarësh. Diçka te ne na thotë se ato janë burimi i infeksionit. Por me të humbur kontrollin, dhe e humbim secili nga pak por nuk e vërejmë më një gjë të tillë, minjve dhe insekteve të tjera të pështira (sepse ekziostojnë edhe insekte të tjera të dashura; bletët, xixëllonjat, nusepashkat) i shtojmë edhe grupime të tëra shoqërore. Ja përshembull, kinezët dhe italianët! Ja përshembull, edhe të gjithë udhëtarët e pamaskuar në fluturimin nga Zagrebi në Vjenë dhe nga Vjena në Zagreb! Në një moment pushon së ekzistuari ndryshimi mes nesh dhe minjve mbartës të kolerës.

Në shumicën e rasteve paniku moral bazohet së paku në një premisë të vërtetë. Me thënë të drejtën, ka shumë mundësi që Covic-19 këtyre ditëve do të ndikojë më shumë te italianët sesa te gjyshet në Vinkovac apo në Sopot, por gjithçka tjetër është gënjeshtër. Por telashi është te fakti se njeriu, kur gjendet viktimë e panikut moral, nuk është në gjendje të arsyetojë me qetësi se prej nga i vjen kërcënimi më i madh, nga sëmundja apo nga paniku, nga emigrantët sirianë, apo nga gjuetia kundër emigrantëve sirianë. Nuk është kjo çështje koncepti ideologjik, por çështje e autorefleksit dhe fuqisë për ta parë veten në konteksin e bashkësisë, dhe bashkësinë tonë në kontekstin e bashkësive të tjera.

Nga se ka frikë bota, në fakt nga se frikësohet qytetërimi ynë kur frikësohet nga Covid-19? Kësaj pyetje ende askush nuk i ka dhënë përgjigje, prandaj vetëm mund të supozojmë. Kësisoj suipozoj se civilizimi ynë nuk ka frikë nga disa pasoja reale dhe të parashikueshme, si p.sh. numuri i të vdekurve dhe katastrofa ekonomiko-mjeksore, por frikësohet mbi diçka ndaj së cilës, pas kaq shumë dhjetëvjeçarësh, e ndoshta edhe shekujsh të sigurisë së supozuar, nuk ka kurrfarë kontrolli. Virusi është për çudi më i madh se të gjithë ne. Virusi si përbindësh dhe jo bash hyjni e mirë. Vetëm se në këtë pozitë nuk na ka sjellë ai, por dijenitë tona mbi atë, të cilat nuk ndiqen me njohjet për veten tonë dhe reaksionet tona. Katastrofa që na kërcënon nuk ka të bëjë me karakteristikat biokimike dhe virale të Covid-19, por ka të bëjë me pagatishmërinë tonë dhe mundësinë për të menduar për të. Covid-19 ka mundësi të mos na vrasë, por ama mund të çmendemi prej tij.

Çfarë ndodh kur shfaqen ata që janë tejet më kompetentë se të tjerët për Coronavirusin, megjithëse edhe ata nuk e njohin aq mirë? Në rastin kroat ata janë Alemka Markotiçi, Ivan Gjikiçi, Igor Rudani. Asaj nuk i besojmë, njëlloj sikur hipokondriti i frikësuar për vdekje nuk i beson mjekut që i paraqet një vlerësim të favorshëm të gjendjes së tij shëndetsore. Ndërsa Gjikiçi dhe Rudani, që përpiqen të ndërhyjnë në shoqëri dhe në panikun moral, herë konsiderohen si bashkëbisedues të barabartë në zhurmën e të paditurve, ose, madje edhe dyshohen si ndonjëfarë alternativistësh të angazhuar nga dikush. Në vend që të na qetësojnë, fjalët e tyre sikur shkaktojnë zemërim dhe përbuzje. Përse? Sepse njeriu, si pasojë e panikut moral, më shumë u beson atyre më pak të besueshmeve, madje edhe lajmeve idiote, gënjeshtrave dhe dizinformimeve, të cilat, sikur të ishin vërteta të mundura, dëshmojnë për kërcënueshmërinë e tyre, sesa lajmeve që pohojonë, në mënyrë kompetente, se ai ndoshta vërtetë është i kërcënuar, por jo dhe aq.

Kësisoj, teksa përpiqesha të shikoja me përbuzje atë bashkëudhëtaren time gjatë kthimit në Zagreb, me atë maskën e saj ultramoderne, sipër së cilës shiheshin dy sy të mëdhenj, të zinj dhe të kuruar me kujdes, dalngadalë e kuptova sesa e paevitueshme është frika.

Ajo vërtetë frikësohej nga Covid -19, por unë më shumë i frikësohem frikës së saj.

*Përktheu për Politiko.al: Xhelal Fejza