10 librat e vitit 2024 sipas Elsa Demos

Elsa Demo është gazetare, përkthyese dhe autore e emisionit “Artes” në Televizonin publik shqiptar

“Adelaida”- Adrian Bravi

Nëse dhimbja dëmton rëndë kujtesën, a mund të zhbëjë edhe vetë dhimbjen, duke e kthyer njeriun në asgjë?. “Adelaida” shkruar nga Adrian Bravi, një libërth për fatin e një artisteje, e një nëne, nga njëri fashizëm në tjetrin, më kujtoi histori të pashkruara për gra si Safo Marko dhe Edi Luarasi. Më befasoi ky roman dokumentar midis 12 finalistëve të Çmimit Strega 2024.

“L’età fragile” - Donatella Di Pietrantonio

“L’età fragile” i Donatella Di Pietrantonio-s (fituesja e “Strega 2024”) është shkruar me një frymë ku të treguarit dhe të kuptuarit janë anë e së njëjtës gjë. Janë histori gruaje në disa breza që provojnë se, progresi gjithnjë do ketë nevojë t’i kthejë sytë nga epokat kur bota ka qenë më në kontroll, por e egër si sot. Që në faqet e para e ndjen se Di Pietrantonio e ka në gjak të shkruarit. (Në ditën e Krishtlindjes vura re se romani qenka përkthyer kaq shpejt në shqip.)

“Jetë burgu” – Fatos Lubonja

Dy vite pas botimit të “Jetë burgu”, përmbledhjen me tregime të Fatos Lubonjës vazhdoj ta sugjeroj për cilindo që është duke kërkuar të lexojë nga autorë shqiptarë diçka të vërtetë dhe tronditëse, që të rikthen në jetë. Pavarësisht se merret me burgun dhe çmendinën brenda tij, ky libër lexohet paralelisht si hapësirë lirie dhe shenjtërie.

“Përrallëtarët e gjuhës shqipe” - Ardian Vehbiu

Me “Përrallëtarët e gjuhës shqipe”, Ardian Vehbiu përmbush disa të mira për shëndetin e të menduarit në mënyrë kritike. Ai analizon natyrën e krizës që buron nga humbja e besimit të shqiptarëve te njëri-tjetri dhe tek elitat. Ai demonton të menduarit mitoman për gjuhën shqipe, sport popullor ky në ekrane dhe rrjete sociale. Me mbrojtjen koherente të kësaj kauze, Vehbiu ofron një vaksinë kundër mosarsyes.

“Lenini - Anatomia e një vrasësi” - Curzio Malaparte

Një mbrëmje para se të shkonte në operën e Parisit, Lenini i bëri mikut të tij, Trockit, një dhuratë si të akejve, më hakmarrësen që kam dëgjuar. Duke e ditur që kishte të njëjtin numër këmbe me të Trockit (autor i grushtit të shtetit të tetorit 1917), ai i dhuroi këpucët e veta të hijshme, por që e shtrëngonin për tmerr. Kështu e përshkruan deri në qelizë diktatorin Curzio Malaparte, në librin “Lenini - Anatomia e një vrasësi”.

“Ditari - 1942-1944” - Tajar Zavalani

Edhe pse jo në nivelin e “Ditarit të ekonomistit” të Mitrush Kutelit, “Ditari - 1942-1944” i Tajar Zavalanit, është nga ato vepra dokumentare të shkruara nga gazetarë, të cilët kur ruajnë një raport të ndershëm me kohën kur kanë jetuar, tejkalojnë pritshmëritë e kulturës sonë të varfër. Aty gjen një profil të shkëlqyer prej bajraktari të Ahmet Zogut në mërgim, po edhe faqe nga jeta private e vetë Zavalanit, një intelektual që përpiqet të mbajë në balancë tëhuajëzimin e profesionistit larg atdheut.

“Djem jete” - Pasolini

Romanin “Djem jete” të Pasolinit e kam në kokë si një mori zërash nga djem rruge, asnjëri i identifikueshëm, midis borgatave romane të viteve pesëdhjetë. Ata përbëjnë një identitet në grup si një kuadër bardhë e zi, prerë prej “Accattone”-s apo “Mamma Roma”-s, ku varfëria gëlltit qytetërimin e rrënojave të dikurshme, po edhe atë që po përgatitej të vinte si qytetërim postindustrial.

“E ardhmja” - Marc Augé

Klasikët e letërsisë kanë shërbyer historikisht si edukues shpirtërorë. Vendin e tyre sot, në rastin më të mirë, po e zënë antropologët. Këta janë të prirur ta shohin njeriun në raporte dinamike me të tjerët dhe me çfarë shoqëria prodhon në të mirë apo kundër individit. Eseja “E ardhmja” e Marc Augé-së shpalos skenarët e krizave ekonomike, të inovacionit apo të kulturës, skenarë të cilët suksesin e deritanishëm e kanë garantuar nga frika jonë prej së ardhmes.

Bibla

Bibla është një libër eksperiencash që kërkojnë kohë të përpunohen. Mund ta hapësh në cilindo prej librave brenda saj, mund t’i rikthehesh të njëjtit tekst për të gjetur diçka që më parë nuk ke qenë gati ta shohësh. “Sepse ajo që më tremb më shumë më bie mbi krye, dhe ajo që më tmerron më ndodh.” Më ka mbetur ky varg nga “Libri i Jobit”, duke e lexuar në oborrin e Onkologjikut. Do ta quaja të gjithë këtë: “arti i bukur i dorëzimit”.

Marguerite Duras-Dhimbja

Mendoja se Primo Levi kishte thënë shumëçka për Aushvicin. Në kohë reale me çlirimin e kampeve të përqendrimit, Marguerite Duras-i mban ditar për kthimin nga Dakau e një robi, e një bashkëshorti. Këtu ndërron perspektiva. Është ajo që shikon transparencën e boshit (deri dhe ekskramentet) e të mbijetuarit. “Dhimbja” është tregimi më i rëndë nga e gjithë përmbledhja me të njëjtin titull. Holokausti shihet nga sa më shumë zëra të mundshëm. Duket se Duras shkon më tej se Bravi (sugjerimi nr.1) dhe thotë: njeriu provon dhimbje aq të mëdha në këtë botë, sa të mos e ndjejë më ekzistencën e vetë dhimbjes.