10 librat më të mirë të 2021 sipas Profesor Matteo Mandala

Po e plotësoj me kënaqësi kërkesën për t’u treguar lexuesve të Politiko, librat që kam pasur kënaqësinë, por dhe nderin t'i lexoj gjatë vitit 2021. Shumë syresh janë botuar gjatë vitit që lamë pas, të tjerë janë publikuar në 2020-ën ose 2019-ën, si në rastin e monografisë interesante nga Jen-Paul Campseix. Këto të fundit arrita t’i siguroj vetëm gjatë vitit 2021. Shumica e leximeve të përzgjedhura kanë të bëjnë me punën time, ndonëse te disa prej tyre mund të shquani, të paktën në dukje (si tek romani i Carmine Abate-s dhe përkthimet në arbërisht nga Antoine de Saint-Exupéry dhe Dante-s), interesa legjitime të një tjetër lloji.

Shpresoj që këto shënime të shkurtra të kënaqin kërkesën tuaj. Shpresoj me ndrojtje, edhe nëse besoj se Prosti kishte të drejtë kur tregoi karakterin e pafundësisë së leximit. Ne dimë (ndoshta) si filloi, por nuk do ta dimë kurrë se kur do të përfundojë: prandaj është një nga gjërat e pakta të bukura që shoqëron ekzistencën tonë. Urimet më të dashura për një Vit të Ri për ju dhe lexuesit tuaj: qoftë viti 2022 më i butë dhe më i shëndetshëm se ai që lëmë pas!

-Matteo Mandala

Kjo është lista me dhjetë librat më mbresëlënës gjatë këtij viti:

1) Wild Songs, Sweet Songs. The Albanian Epic in the Collections of Milman Parry and Albert B. Lord, Edited by Nicola Scaldaferri (with Victor Friedman, John Kolsti, Zymer U. Neziri), “The Milman Parry Collection of oral Literature”, Harvard University Press, Cambridge, 2021, XII-419 p.

Është një vëllim me interes të jashtëzakonshëm për historinë e eposit legjendar të kufirit. Publikohen disa tekste të panjohura të mbledhura nga dy studiuesit Milman Parry dhe Albert B. Lord, gjatë viteve 30’ të shekullit të kaluar, të konsideruara si kërkime të rëndësishme në terren në zonat malore mes Shqipërisë dhe Bosnjës, me qëllimin për t'i dhënë një shpjegim të diskutueshmes “çështje homerike”. Të  pashmangshme lidhjet me romanin ‘Dosja H’ të Ismail Kadaresë, të cilën etnomuzikologu arbëresh Nicola Scaldaferri, redaktor i librit, e çon në natyrën e tij të “romanit”, duke e nxjerrë nga "mjegullat" nacionaliste në të cilat u zhyt për shkak të interpretimeve tejet banale.

2) Lucia Nadin: Scanderbeg-una biografia ritrovata (Një biografi e rizbuluar), Besa Muci, Nardò, 2021, 239 f.

Është fjala për kontributin e radhës përmes të cilit Lucia Nadin hedh dritë mbi historinë e gjatë dhe komplekse historiografike që lidhet me jetën dhe bëmat e Gjergj Kastriot Skënderbeut.  "Biografia e rizbuluar" u shkrua nga Giancarlo Saraceni dhe u publikua në vitin 1600. Në hyrjen e saj ndriçuese, Nadin gjurmon elementët e këtij sektori të veçantë të historiografisë skënderbegiane, duke identifikuar nyjet e rrjetës së dendur të temave që bënë të mundur përhapjen në Europë të ashtëquajturit “miti” i Heroit shqiptar.

3) Carmine Abate, Il cercatore di luce, romanzo, Mondadori, Milano, 2021, 334 f.

Është romani i fundit i arbëreshit Carmine Abate, që angazhohet në fusha narrative që tashmë i ka vizituar. Nga ekfraza deri tek analiza e hollësishme e imazhit, hulumtohen marrëdhëniet e ndërlikuara midis letërsisë dhe kulturës pamore, të cilat, duke marrë shkas nga Triptiku i famshëm i natyrës nga piktori Giovanni Segantini, arrin me aftësinë narrative të ndërthurë dy botë në dukje të largëta: dy zonat malore të Trentinos dhe Silës kalabreze. Një roman me forcë të jashtëzakonshme gjuhësore që të magjeps dhe përfshin.

 4) Arian Leka, Realizëm socialist në Shqipëri, Akademia e Shkencave të Shqipërisë, Tiranë, 2020, 296 f.

Libri i Arian Lekës është ndër studimet më të mira kritike kushtuar fenomenit letrar të Shqipërisë komuniste. Realizmi socialist studiohet pa asnjë anatemim dhe me qëndrimin objektiv e rigoroz që i detyrohet qasjes shkencore. I shkruar me kompetencë dhe i konceptuar me një vështrim të gjerë mbi dinamikat estetike që kanë shoqëruar këtë moment të rëndësishëm dhe jo episodik të historisë artistike të Shqipërisë bashkëkohore, libri vlerësohet si një mjet i besueshëm për të kuptuar fenomenin e realizmit socialist.

5) Jean-Paul Champseix, Ismïl Kadaré: une dissidence littéraire, Honoré Champion Paris, 2019, 482 f.

Një monografi e mirëstrukturuar në të cilën Jean-Paul Champseix rreket me sukses të rindërtojë parabolën poetike të Ismail Kadaresë, nga manifestimet e para letrare deri te krijimet e pjekurisë. Ndonëse duke prekur metodologjitë e afërta me biografinë e autorit, studiuesi i njohur francez ofron një panoramë historiko-kritike mjaft bindëse në mbështetje të hipotezës së tij bazë: të tregojë se “fenomeni Kadare” ishte një formë disidence, ndonëse e tipit letrar, në realitetin e zymtë e shtypës të diktaturës komuniste në Shqipërinë e viteve 1944-1990.

6) Annamaria Andreoli, Diventare Pirandello. L’uomo e la maschera, Mondadori, Milano, 2020, 424 f.

Vëllimi me peshë i Annamaria Andreoli-t rindërton momente domethënëse të jetës së Luigi Pirandello-s, dramaturgut dhe romancierit të madh nga Agrigento, i cili, gjatë adoleshencës dhe rinisë së tij, u njoh dhe u shoqërua me disa intelektualë arbëreshë, mes të cilëve Gabriele Dara Junior dhe Giuseppe Schirò. Nuk është vlerësim i kotë nëse i lejoj vetes të saktësoj se leximi i këtij libri ka lidhje me studimin tim që do të publikohet së shpejti me titull: Luigi dhe arbëreshët. Faqet e harruara të rinisë së Pirandellos.

7) Antoine de Saint-Exupéry, Prinxhëpi i vogël, Arbërisht - Albanese molisano di Portocannone, Italo-Albanian, i traduxhirtur nd’arbërishtjen e Portkanunit nga franxhezi te Walter Breu e Maria Luisa Pignoli, Edition Tintefass, Neckarsteinach, 2020, 94 f.

8) Giuseppe Schirò Di Maggio, Dante kush. 40 sonetti/sonete, Carlo Saladino Editore, Palermo, 2021, 154 f.

Këta dy libra përfaqësojnë dy mënyra të ngjashme për të treguar se: a) variantet arbëreshe që fliten në rajone të ndryshme italiane janë kaq të gjalla sa mund të sprovohen në shërbim të veprave tejet komplekse nga autorë shumë të njohur. Homazhi për Dante Alighierin në 700-vjetorin e vdekjes së tij mban firmën e poetit arbëresh Giuseppe Schirò Di Maggio, i cili me përkthimin e 40 soneteve nxjerr në pah forcën poetike të një gjuhe, asaj të Piana degli Albanesi (Hora e Arbëreshëvet), që mburret me tradita letrare historike dhe të rëndësishme. Përkthimi i Princit të vogël i kryer nga dy albanologë të talentuar, Walter Breu dhe Maria Luisi Pignoli, që të dy arbëreshë, ndonëse i pari i "birësuar", është një mënyrë për të konfirmuar pa hije dyshimi fleksibilitetin e një gjuhe që, ndonëse duke vuajtur në kushte dygjuhësie shpalos një vitalitet që meriton inkurajim dhe jo… vajtime.

9) Gaetano Passarelli, Ellenio Agricola alias Giorgio Guzzetta. Biografia (1682-1756), Supplemento al quadrimestrale “Oriente Cristiano”, Eparchia di Piana degli Albanesi, 2020, 192 f.

Rindërtimi i biografisë së At Giorgio Guzzetta-s, apostull i arbëreshëve sicilianë dhe themelues i padyshimtë i të ashtuquajturës "ideologji shqiptare" nga ku zë fill procesi i ndërtimit të identitetit të shqiptarëve, është një farë përmbledhjeje e pozicionit më të gjerë që arbëreshi Gaetano Passarelli, studiues dhe drejtor i revistës së famshme “Studi sull’Oriente Cristiano” shkroi për të mbrojtur çështjen në gjykatën e Shenjtorëve. Libri u prit mirë nga dy komisionet e Vatikanit, aq sa At Giorgio Guzzetta më 21 nëntor 2021 u shpall i Përndershëm nga Papa Françesku. Një vlerësim që nderon kujtimin e këtij arbëreshi të madh, të cilit edhe shqiptarët përtej Adriatikut duhet t'i jenë mirënjohës për veprën e tij vendimtare apostolike.

10) Mari D’Agostino, Sociolinguistica dell’Italia contemporanea, seconda edizione, il Mulino, Bologna, 2021, 292 f.

Libri i fundit është në fakt një ribotim i një manuali që u shfaq për herë të parë në 1998 nga puna e koleges sime Mari D'Agostino. Doja ta theksoja për ata që, studentë dhe studiues shqiptarë, synojnë të trajtojnë çështje komplekse metodologjike të gjurmimit bashkëkohor sociolinguistik. E theksoj, mbi të gjitha atyre që në të ardhmen duan të merren me dialektologjinë arbëreshe me ndonjë element njohjeje më të madhe të fakteve.

Përktheu nga italishtja: Beti Njuma