Letër nga Brukseli: A po ndihet një erë optimizmi në “dhomën e pritjes” të BE-së?

Përshëndetje nga Brukseli, ku ditët po zgjaten dhe pranvera më në fund po afron mbi kryeqytetin evropian.

Së bashku me të, një fllad i lehtë shprese po qarkullon në qytet për vendet e “dhomës së pritjes” të BE-së – vendet aspirante që kanë mbetur pas në garën për anëtarësim, por që do të dëshironin të bënin një hap të papritur dhe të hynin në bllokun prej 27 vendesh. Gjatë javëve të fundit, ide joformale kanë filluar të qarkullojnë në korridoret e Brukselit mbi mënyrat se si procesi i anëtarësimit mund të bëhet më i lehtë dhe më i prekshëm, veçanërisht për vendet që kanë mbetur në harresë.

Një ide ka tërhequr vëmendjen e diplomatëve dhe zyrtarëve – “anëtarësimi i përmbysur”. Koncepti është që vendet kandidate të afrohen shumë më tepër me strukturat e BE-së, t’u lejohet të sillen si anëtare në shumë fusha dhe t’u jepet qasje në përfitime konkrete – pa u bërë anëtare të plota të klubit.

Thelbësore është se këto vende nuk do të kishin të drejtë vote dhe, rrjedhimisht, nuk do të kishin fuqi vetoje. Këto diskutime nuk kanë dalë nga hiçi. Ato janë nxitur kryesisht si pjesë e bisedimeve për paqen mes Rusisë dhe Ukrainës, ku Shtetet e Bashkuara po ndërmjetësojnë dhe po përpiqen të përfshijnë edhe garanci më të gjera politike. Ironikisht, ndërsa anëtarësimi i Ukrainës në BE është pjesë e këtyre bisedimeve, vetë BE-ja nuk është as drejtpërdrejt e përfshirë dhe as e informuar.

Për ta shtuar më tej tensionin, presidenti i Ukrainës, Volodymyr Zelensky, ka kërkuar nga evropianët një datë konkrete për anëtarësim. Ai nuk është personi që e vendos këtë – janë 27 shtetet anëtare të BE-së – por këmbëngulja e tij ka shtuar presionin mbi Brukselin, ku askush nuk dëshiron të shihet duke e refuzuar hapur atë që shumëkush privatisht e pranon si një “kërkesë të paqëndrueshme”, nëse kjo mund të interpretohej si rrezikim i paqes në Ukrainë.

Dhe kështu filloi gjithçka. Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, sipas disa burimeve të mirëinformuara, u shfaq si një nga mbështetëset kryesore të testimit të formulave të reja dhe kreative për t’i afruar vendet kandidate me BE-në, pa e quajtur këtë anëtarësim të plotë.

Ideja ishte t’i ofrohej Ukrainës qasje në disa nga strukturat qendrore të BE-së: pjesëmarrje në tregun e përbashkët, hyrje në sistemin e pagesave SEPA (një metodë elektronike e standardizuar për transferimin e eurove mes llogarive bankare në pothuajse 40 vende evropiane), si dhe përfshirje më e thellë në politikën e përbashkët të sigurisë dhe mbrojtjes – vetëm disa nga elementet e përmendur.

Qëllimi ishte të vihej diçka konkrete në tryezë për Kievin, ndërsa në të njëjtën kohë të qetësoheshin shtetet anëtare skeptike se rregullat themelore të klubit do të mbeteshin të paprekura. Edhe pse diskutimi fillestar ishte i përqendruar tek Ukraina, të gjithë në Bruksel e kuptonin se nëse këto ide do të kalonin nga thashethemet në praktikë, ato në mënyrë të pashmangshme do të ndikonin edhe në Ballkanin Perëndimor.

Shumë kryeqytete në rajon nuk pritën një propozim të plotë. Përkundrazi, disa prej tyre nxituan ta mirëprisnin perspektivën me krahë hapur, të etura për të treguar gatishmëri për çdo rrugë të shkurtër që mund t’i afronte më shumë me BE-në.

Në një opinion të përbashkët, presidenti i Serbisë, Aleksandër Vuçiç, dhe kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, e përqafuan këtë koncept edhe para se ai të ishte përcaktuar qartë, duke u paraqitur si pionierë të gatshëm të këtij kuadri të ri. Në një shkrim të përbashkët, të botuar në gazetën gjermane Frankfurter Allgemeine Zeitung, Rama dhe Vuçiçi shkruan se e kanë mësuar “shpesh në mënyrë të vështirë” se sa e vështirë është të bindësh të gjitha shtetet anëtare që të përshpejtojnë procesin e anëtarësimit dhe se sa lehtë mund të bllokohet progresi për arsye të rrënjosura në konsideratat e politikës së brendshme të kryeqyteteve individuale.

Ata paralajmëruan se t’u thuash vendeve të ardhshme anëtare të presin reformat e brendshme të BE-së para se të bashkohen do të ishte njësoj si të mbyllej dera, duke zëvendësuar përparimin real me “fjalime festive” dhe shumë pak progres konkret – gjë që, sipas tyre, do të ishte e gabuar, kundërproduktive dhe, madje, e rrezikshme në klimën aktuale.

Shqipëria përshpejton, Serbia bën hapa pas në anëtarësim

Ironia është se opinioni i përbashkët erdhi nga dy liderë, vendet e të cilëve ndodhen në pozicione shumë të ndryshme në rrugën drejt anëtarësimit.

Shqipëria bëri përparim rekord në vitin 2025, duke arritur të hapë të gjithë kapitujt e negociatave brenda një viti të vetëm dhe duke marrë vlerësime nga shumëkush në Bruksel. Serbia nuk ka bërë përparim në proces që nga viti 2021 dhe është kritikuar për hapat pas në sundimin e ligjit — “rregulli kryesor” në sytë e BE-së.

Vetëm ky kontrast e bëri tekstin e përbashkët politikisht të ndjeshëm. Por kishte edhe një shtresë më të thellë, më personale. Marrëdhënia mes dy liderëve ka qenë gjithçka tjetër përveçse e qetë vitet e fundit. Dikur të njohur për raportin e tyre të ngrohtë publik, Rama dhe Vuçiçi duket se nuk kanë qenë më në “terma komunikimi” që nga viti 2023, kur ndodhi një sulm i armatosur nga paraushtarakë serbë në fshatin Banjskë në Kosovë – sulmi i parë i drejtpërdrejtë ndaj integritetit territorial të Kosovës që nga përfundimi i luftës së Kosovës.

Kosovarët kishin vënë prej kohësh në pikëpyetje pse Rama zgjodhi të kultivonte një miqësi të ngushtë me Vuçiçin, ndërsa me Prishtinën mbante vetëm “lidhje vëllazërore”. Sulmi në Banjskë në thelb i vuri frenat partneritetit politik serbo-shqiptar, duke lënë shumëkënd me ndjesinë se ai ishte kaluar një vijë e kuqe.

Kjo është arsyeja pse shkrimi i përbashkët në gazetën gjermane shkaktoi habi, jo vetëm mes kosovarëve dhe vëzhguesve të rajonit, por edhe brenda rretheve të vetë dy liderëve. Disa persona pranë Ramës dhe Vuçiçit, të cilët folën pas publikimit, thanë se u befasuan nga ky veprim.

Edhe në BE, veçanërisht mes shteteve anëtare që e mbështesin fuqishëm zgjerimin, artikulli nuk u prit mirë. Shqetësimi nuk ishte ringjallja e një boshti Beograd-Tiranë, por fakti që dy aktorë të rëndësishëm rajonalë po mbështesnin një ide që ende nuk ekziston në letër dhe që shumë në Bruksel e konsiderojnë thjesht të parealizueshme.

Në kuadrin ligjor të BE-së nuk ekziston diçka e tillë si gjysmë-anëtarësimi. Siç tha një diplomat me përvojë, nuk mund të jesh gjysmë shtatzënë. Ambasadorët e shteteve anëtare që janë pro zgjerimit menduan se opinioni i përbashkët dëmtoi përpjekjet e tyre për ta mbajtur procesin të besueshëm.

“Vuçiçi nuk fitoi asgjë, por Rama humbi shumë”, më tha një diplomat i lartë pas një sërë bisedash mes përfaqësuesve diplomatikë kombëtarë.

Çështja doli në pah gjatë një darke joformale në fillim të marsit mes ambasadorëve të vendeve të BE-së dhe shefit të kabinetit të presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen. Qëllimi, siç më është thënë, ishte të testohej terreni dhe të shihej qëndrimi i shteteve anëtare, në mënyrë që von der Leyen të dinte nëse duhej t’i mbështeste publikisht këto ide.

Në atë darkë, shefi i kabinetit të saj, Björn Seibert, paraqiti tre skenarë për zgjerimin.

I pari ishte status quo-ja: vazhdimi i procesit ekzistues të anëtarësimit, të bazuar në meritë, me të gjitha pikat e forta dhe dobësitë e tij, pa zgjidhur çështjen e vetove kombëtare.

I dyti ishte integrimi gradual dhe sistematik përmes paketave të lidhura me grupet e kapitujve të negociatave, që do të kërkonte krijimin e një baze të re ligjore.

I treti ishte tashmë i famshmi “anëtarësim i përmbysur”, i konceptuar kryesisht me Ukrainën në mendje, i ndarë në dy faza: pjesëmarrje fillestare dhe integrim në politika të përzgjedhura, e ndjekur nga një zgjerim gradual i të drejtave dhe detyrimeve me kalimin e kohës.

Sipas atyre që janë të njohur me diskutimet, një shumicë e qartë e shteteve anëtare shprehën rezerva për idenë e “anëtarësimit të përmbysur” dhe e kundërshtuan atë.

Pasoja praktike është se Ukraina, të paktën në planin afatshkurtër, mbetet pa asgjë konkrete. Ideja e një zgjerimi të shpejtë, duke përshpejtuar hyrjen e vendeve kandidate në klub përmes kësaj formule të re, duket se ka vdekur para se të shkruhej ndonjëherë zyrtarisht.

Mekanizma më të fortë kundër hapave pas

Një tjetër shenjë se ideja e “anëtarësimit të përmbysur” është fundosur në mënyrë efektive mund të gjendet në draftin e përfundimeve për takimin e ardhshëm të liderëve të BE-së, i planifikuar për javën e tretë të marsit. Në këtë dokument, Këshilli Evropian i fton vendet anëtare që të hapin pa vonesë grup-kapitujt e negociatave, por thekson se procesi duhet të bazohet në metodologjinë ekzistuese të zgjerimit dhe “në përputhje me qasjen e bazuar në meritë”.

Nëse nuk ndryshohen rregullat e brendshme të BE-së, çdo hap në rrugën e zgjerimit do të vazhdojë të kërkojë miratimin unanim të shteteve anëtare aktuale. Edhe mundësia për t’i ndryshuar këto rregulla është e largët, pasi edhe kjo kërkon unanimitet. Është e vështirë të imagjinohet që shtetet anëtare të bien dakord njëzëri të heqin dorë nga vetë unanimiteti i tyre.

Anëtarësimi i pjesshëm, si i tillë, është i pamundur sipas traktateve të BE-së, të cilat garantojnë barazi për të gjitha shtetet anëtare dhe një grup të qartë të drejtash dhe detyrimesh.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se nuk ka hapësirë për zgjidhje më “kreative” në detajet ligjore të traktateve të ardhshme të anëtarësimit. Këto traktate, të nënshkruara mes vendit aspirant dhe shteteve ekzistuese të BE-së, funksionojnë si kontrata detyruese, por janë gjithashtu produkt negociatash, duke u lejuar të dyja palëve të formësojnë formulimin dhe garancitë e mundshme.

Për valën e ardhshme të anëtarëve të rinj, kjo mund të nënkuptojë terminologji të re dhe kushte më të rrepta. Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, ka lënë të kuptohet tashmë se traktati i anëtarësimit me Malin e Zi – vendi ardhshëm me më shumë gjasa për t’u anëtarësuar – do të jetë i pari i një “brezi të ri” traktatesh, që do të përfshijnë mekanizma të rreptë dhe “goditës” për të parandaluar hapat pas në sundimin e ligjit.

Nuk është habi që Mali i Zi ishte i vetmi vend që e refuzoi hapur idenë joformale të “anëtarësimit të përmbysur”. Me të drejtë, nga këndvështrimi i Podgoricës: vendi është në kilometrin e fundit të bisedimeve të anëtarësimit, me një ambicie të qartë për t’u bërë shteti i 28-të anëtar i BE-së deri në vitin 2028. Reformat dhe negociatat e tij janë orientuar gjithmonë drejt një qëllimi të vetëm — anëtarësimit të plotë, me të gjitha të drejtat dhe detyrimet që gëzojnë edhe 27 anëtarët ekzistues.

Megjithatë, ndërsa Mali i Zi po feston fundin e dukshëm të eksperimentit të anëtarësimit të pjesshëm/gradual/të përmbysur (quajeni si të doni), një konkurrent i ri i mundshëm është shfaqur në horizont, nga larg në veri.

Islanda ka njoftuar synimin për të mbajtur një referendum mbi rifillimin e bisedimeve për anëtarësim në BE. Dikur një vend kandidat i përfshirë thellësisht në procesin e negociatave, ajo e tërhoqi aplikimin në vitin 2015, për të sinjalizuar këtë vit një interes të ri.

Nëse votuesit islandezë thonë “po” në referendumin që pritet të mbahet në gusht, Islanda mund të ecë shpejt nëpër hapat e mbetur; ajo tashmë është e përafruar me dy të tretat e legjislacionit evropian. Megjithatë, procedurat e BE-së vendosin ende një ritëm të caktuar, me kërkesa kalendarike që nuk mund të shkurtohen pafundësisht.

Në skenarin më të mirë, si Mali i Zi ashtu edhe Islanda mund të përfundojnë duke u anëtarësuar afërsisht në të njëjtën kohë, me Podgoricën që ka të ngjarë të bëjë gjithçka që është në fuqinë e saj për të nënshkruar e para, qoftë edhe vetëm për simbolikën e të qenit anëtari i 28-të.

Për momentin, atmosfera në Bruksel përzien një lehtësim të kujdesshëm për zhdukjen e idesë së anëtarësimit të përmbysur me ndjenjën e njohur se, edhe kur klima politike bëhet më shpresëdhënëse, zgjerimi ecën me ritmin e vet, kokëfortësisht të ngadaltë.

Gjeraqina Tuhina është gazetare në Bruksel.

Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autores dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN. Reporter.al