Përdorimi i inteligjencës artificiale në prokurimet publike shqiptare nuk i jep zgjidhje korrupsionit

Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama ka propozuar përdorimin e inteligjencës artificiale në proceset e prokurimit publik për të luftuar korrupsionin – por ekspertët argumentojnë se fillimisht duhet të trajtohen shkaqet rrënjësore.

Kryeministri Edi Rama ka thënë vazhdimisht se qeveria e tij po planifikon të përdorë inteligjencën artificiale në proceset e prokurimeve publike të vendit, duke pretenduar se mund të ofrojë një zgjidhje për korrupsionin – një nga problemet kryesore me të cilat përballet Shqipëria teksa kërkon anëtarësimin në BE.

"Unë nuk them se do të zbresë në zero," pranoi ai në një fjalim të fundit, "por ne do të neutralizojmë shumë nga ai infektim."

Korrupsioni në Shqipëri perceptohet si i përhapur. Anëtarët e Partisë Socialiste në pushtet të Ramës janë goditur nga skandale të shumta korrupsioni ndër vite, ndërsa dy liderë të partive opozitare, Ilir Meta dhe Sali Berisha, janë akuzuar gjithashtu për praktika korruptive që lidhen me kohën e tyre në detyrë.

Qeveria e Ramës ka qenë gjithnjë e më shumë në qendër të vëmendjes që kur Struktura relativisht e re e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK nisi një sërë hetimesh që ngritën akuza për shpërdorim detyre dhe korrupsion ndaj disa dhjetëra zyrtarëve, kryebashkiakëve, ministrave dhe një zëvendëskryeministri. aktualisht është në arrati nga drejtësia.

Përpjekjet e SPAK-ut janë pjesë e përpjekjeve më të gjera për të trajtuar korrupsionin e nivelit të lartë, të mbështetur nga partnerët perëndimorë të Shqipërisë.

Rama pretendon se nuk mban asnjë përgjegjësi strukturore për këto raste, duke këmbëngulur se ato ishin thjesht incidente të keqbërjes individuale. Sa i përket trajtimit të korrupsionit në proceset e prokurimit publik duke përdorur AI, ai nuk ka shpjeguar në mënyrë specifike se si mund të funksionojë kjo.

Ekspertët janë gjithashtu të pasigurt.

“Është e vështirë të vlerësohen me të dhënat në dorë kapacitetet e qeverisë për të zbatuar inteligjencën artificiale në prokurimet publike dhe nuk është e qartë se cilat elemente të procesit të prokurimit publik do të mbulojë,” tha Orkidea Xhaferaj, eksperte e politikave dixhitale dhe inovative në. Qendra e Shkencës dhe Inovacionit për Zhvillim në Tiranë.

“Megjithëse qeveria e Shqipërisë po punon me Microsoft-in për të zbatuar AI për prokurimet publike, ka shqetësime kur bëhet fjalë për teknologjinë, masat ligjore dhe rregullatore, si dhe ato operacionale. Kryesisht, menaxhimi dhe cilësia e të dhënave mbeten problem në vend, veçanërisht në nivel lokal”, shtoi Xhaferaj.

Ajo vuri në dukje se rekrutimi i stafit të mirëarsimuar për zbatimin e risive të tilla mbetet një sfidë në Shqipëri, jo vetëm për institucionet publike, por edhe për sektorin privat.

Por ajo argumentoi se përdorimi i AI në administratën publike ka një sërë përfitimesh – “automatizimi i proceseve që reduktojnë punën manuale, aftësitë e analitikës së të dhënave, analiza në kohë reale të ofertave, kontratave dhe njoftimeve, për të adresuar rreziqet e mashtrimit dhe gabimeve”.

Megjithatë, ka edhe çështje praktike: "Përdorimi i AI në prokurimet publike sjell shqetësime në lidhje me sigurinë kibernetike dhe privatësinë e të dhënave, dhe paragjykimet e të dhënave ngrenë gjithashtu shqetësime," vuri në dukje ajo.

Ajo rekomandoi që autoritetet të fillojnë me projekte në shkallë më të vogël ose pilot përpara se të angazhohen për të përfshirë AI në procese më të mëdha.

"Makina po vendos"

Vëzhguesit politikë shprehën cinizëm rreth idesë së Ramës për të përdorur inteligjencën artificiale për të luftuar korrupsionin – duke e parë atë si një mjet të mundshëm për shmangien e fajit.

“Ai me sa duket po synon t'u thotë qytetarëve dhe bizneseve që ankohen për shërbimet e prokurimit publik se 'makina' është duke vendosur dhe për rrjedhojë, administrata e tij nuk mban asnjë përgjegjësi dhe sistemi që ai krijoi nuk shkakton asnjë problem," komentoi Zef Preci, drejtor ekzekutiv. të Qendrës Shqiptare të Kërkimeve Ekonomike.

Edhe Afrim Krasniqi, drejtor i Institutit Shqiptar të Studimeve Politike, beson se kryeministri po përpiqet të shmangë llogaridhënien. “Kjo do të krijojë një alibi të re për zyrtarët e korruptuar,” tha Krasniqi për BIRN.

Kjo nuk është hera e parë që Rama premton zgjidhje të teknologjisë së lartë për problemet institucionale të Shqipërisë.

Rama ka thënë më herët se ai beson se AI do të ndihmojë Shqipërinë të përshpejtojë procesin e saj të integrimit në BE duke përkthyer me makinë ligjet dhe rregulloret e BE-së. Megjithatë, këto plane dështuan kur një thirrje për prokurim publik nuk rezultoi me oferta.

Megjithatë, dixhitalizimi i dokumenteve të Komisionit të Prokurimit Publik ka nisur; Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit, e cila mbikëqyret nga zyra e Ramës, vitin e kaluar i dha një kontratë 17 milionë lekësh (173,000 euro) një kompanie private për të nisur procesin.

Korrupsioni i rrënjosur thellë

Prokuroria e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar e Shqipërisë, SPAK vërejti në raportin e saj vjetor se hetimet e saj kanë treguar se si korrupsioni është identifikuar që në fillimet e disa proceseve të prokurimit publik dhe jo si pjesë e procesit.

“Veprimtaria korruptive mund të nisë që në fazën fillestare, që nga vendimi për ndarjen e fondeve për një projekt të caktuar, e më pas me veprime dhe vendime të pasakta nga autoriteti kontraktor”, theksoi SPAK.

Raporti zbuloi se hetimet kanë treguar përfshirje të drejtpërdrejtë të zyrtarëve të lartë publikë në parregullsi që fillojnë para se të shpallet një thirrje për propozime për një proces specifik të prokurimit publik.

“Ne kemi parë ndërhyrje të drejtpërdrejta nga zyrtarë të nivelit të lartë që negociojnë me një palë private përpara se të fillojë një proces prokurimi ose partneriteti publik privat”, thuhet në raport.

Ekspertët besojnë se dixhitalizimi dhe përdorimi i AI do të bëjë pak ndryshim në këtë.

“Një nga gabimet kryesore [të qeverisë] ka qenë përgatitja e ligjeve apo vendimeve për t'u shërbyer oligarkëve apo klientëve politikë të caktuar; shumë nga këto që paraqiten si projekte zhvillimore në shkallë të gjerë u janë dhënë kompanive që janë krijuar pikërisht për të fituar kontrata të tilla”, tha Krasniqi.

Rigels Xhemollari, drejtor ekzekutiv i Qendresa Qytetare (Rezistenca Qytetare), një grup presioni, thotë se inovacioni teknologjik nuk do të ndihmojë nëse njerëzit që përdorin mjetet e reja janë të njëjtë me ata që kanë manipuluar proceset e prokurimit publik në letër.

“Problemi këtu nuk është procesi, por nevoja për të luftuar korrupsionin në proceset e prokurimit publik”, tha Xhemollari.

Jorida Tabaku, deputete nga Partia Demokratike e opozitës, tha se qeveria ka tashmë një mjet të teknologjisë së lartë për të identifikuar çështjet e mundshme të korrupsionit – platformën online Open Data Albania.

Open Data Albania vlerëson proceset e prokurimit sipas kritereve kundër korrupsionit dhe shënon ato me anomali të dyshuara. Rreth 40 për qind e të gjitha proceseve të prokurimit janë shënuar në platformë.

“SPAK ka arrestuar disa zyrtarë të lartë, duke përfshirë deputetë dhe ministra, ndërkohë që një zëvendëskryeministër aktualisht është në arrati. Pyetja është nëse qeveria ka pushuar së menduari se çfarë e ka shkaktuar këtë korrupsion të përhapur në radhët e saj”, tha Tabaku.

Krasniqi tha se mungesa e vullnetit për të analizuar korrupsionin në sistemin aktual të prokurimit do të thotë se përdorimi i AI mund të mos bëjë ndonjë ndryshim në praktikë.

"Sistemi i ri nuk ofron garanci se do të jetë më i suksesshëm se metoda tradicionale e trajtimit të korrupsionit në prokurimet publike," tha ai./ BIRN