Flash News

OPINEWS

The last artist dependent on the communists of Albania: A dissident poet

The last artist dependent on the communists of Albania: A dissident poet

Havzi Nela, a poet, teacher and lifelong dissident, was hanged in the street in 1988 after being convicted of anti-state activities - the last poet to be executed by Albania's communist regime before its fall.

In several European countries in 1988, communist regimes were heading for collapse, but in Albania, an imprisoned dissident awaited his execution in a dark cell in the August heat.

The prison in his hometown of Kukes in the northwest of the country was not a new experience for Havzi Nela, because in the last two decades of his life he spent most of his time behind bars.

Nine months ago, in November 1987, he took pen and paper and wrote a few lines for a poem called "O freedom, o death".

"Let Hasmi enjoy himself, let the fool laugh! Freedom calls me, death does not shake me", say the last lines of the poem.

Nela, then 54, was hanged in the street of the city center of Kukes on the morning of August 10, 1988, after the court rejected the appeal against the death sentence. He was the last poet to be executed in communist Albania.

"I have my own opinions"

Petrit Palushaj, researcher from Kukësi, has spent years studying Nela and described her as "an open opponent of the communist regime".

Teacher and poet, Nela was born on February 20, 1934 in the village of Kollovoz, Kukes district.

On April 26, 1967, together with his wife Lavdien, he crossed the border into Kosovo, which at that time was part of Yugoslavia, but was arrested by Yugoslav soldiers and imprisoned in the city of Prizren.

On May 6, 1967, the Yugoslavs returned them to the Morina border crossing as part of an exchange with some Kosovo Albanians, whom the Albanian government handed over to the Yugoslav authorities.

During the time of communism in Albania, when the borders were closed to most people, crossing the border illegally was one of the most serious crimes and was considered treason and severely punished.

On May 22, 1967, Nela was sentenced to 15 years in prison for illegal border crossing and all her property was confiscated. His wife was sentenced to ten years in prison, but she served only two years.

Nela u dënua për herë të dytë më 8 gusht 1975, ndërsa ai ende vuante dënimin e parë në burgun famëkeq të Spaçit. Aktakuza e akuzonte atë për “agjitacion dhe propagandë” që synonte të minonte partinë në pushtet. Kjo i shtoi edhe tetë vite të tjera dënimit të parë. U lirua më 19 dhjetor 1986, por vetëm për disa muaj.

Më pak se një vit më vonë, më 12 tetor 1987, ai u internua në fshatin e thellë Arrën të zonës së Kukësit.

Dokumentet e përshkruajnë Nelën si një person me mendime të forta kundër regjimit, të cilat ai nuk i fshehu as kur ishte përballë prokurorëve.

“Unë kam mendimet e mia dhe i kultivoj ato, dhe ndoshta janë në kundërshtim me këtë sistem”, tha ai në komentet nga bisedat me shokët e tij të burgosur në burgun e Spaçit, të regjistruara në dosjen e tij.

“Kam thënë se feja duhet të lihet e lirë dhe njerëzit duhet ta shprehin fenë e tyre. Nuk kishte nevojë të merreshin masa kaq të forta dhe të zhdukeshin fetë.”

Ai u tha gjithashtu prokurorëve se nuk ishte dakord me kolektivizimin e tokave të fermerëve dhe kodin e rreptë për nxënësit në shkolla.

“Ai përdori fjalën e lirë kundër diktaturës”

Një bust në nder të Nelës u ngrit në vitin 2018 përballë një shkolle të mesme në Kukës, e cila ka marrë emrin e tij.

Për komunitetin vendas, Nela është një figurë shumë e rëndësishme dhe kujtohet me respekt, krenari dhe pak pikëllim e trishtim, pasi pjesën më të madhe të jetës së rritur e kaloi në burgje dhe kampe internimi.

Gazetari vendas Bekim Leknica argumentoi se historia e tij duhet të përfshihet edhe në kurrikulën arsimore.

“Të dinë sakrificën që ky poet bëri gjatë sistemit komunist se në fund të fundit ai nuk mori armët të luftonte kundër regjimit. Ai përdori fjalën e lirë dhe nuk ishte dakord me diktaturën”, tha Leknica për BIRN.

Në gjyqin e tij të fundit në qershor 1988, i cili zgjati vetëm një javë, Nela u akuzua se u largua nga vendi i burgimit “pa lejen e autoriteteve përkatëse”. Akuzat thoshte se “ai u përpoq të arratisej jashtë vendit, në Jugosllavi”.

Në një dokument të prokurorisë thuhet se Nela në fakt nuk arriti të arratisej, por Palushaj mohoi që ai gjithsesi të ketë tentuar të arratiset për herë të dytë jashtë vendit. “Ai e dinte tashmë se çfarë donte të thoshte nëse përpiqej të arratisej”, theksoi Palushaj.

Gjyqi ishte i shkurtër. “Hetuesia, prokuroria, gjykata duke qenë shumë të kënaqur që kapën një armik të deklaruar, e kapin dhe për 7 ditë ia bëjnë gjyqin dhe merret vendimi me vdekje”, tha Palushaj.

Më 24 qershor 1988, Gjykata e Lartë hodhi poshtë kërkesën e të afërmve të Nelës për t’i falur jetën dhe ai u dënua me vdekje me varje. Dënimi me vdekje u miratua nga Ramiz Alia, kryetari i presidiumit të Kuvendit Popullor, parlamenti i kohës komuniste.

Nela u var në orët e para të 10 gushtit 1988, në mes të qytetit të Kukësit. Trupi i tij u la jashtë për pjesën tjetër të ditës dhe banorët vendas u tronditën kur e panë të varur atje.

Më pas ai u varros vertikalisht në një vrimë të krijuar duke hequr një shtyllë. Palushaj tha se mënyra se si u varros, pa dinjitet, ishte një tjetër fyerje nga shteti.

Before Nela was executed, when his relatives asked for his life to be spared, a commission reviewed his case and decided not to let him live. One of the people in the commission was Kristaq Rama, the father of the current prime minister of Albania, Edi Rama.

Asked about this in 2020, Edi Rama said that "he was not convinced about the signature" on the execution approval document.

Since the fall of the communist regime in Albania in 1991, no one who committed crimes while in power at the time has been prosecuted.

Fjori Sinoruka/  Balkan Insight

Latest news