Flash News

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

Publikoi tezën e Letërsisë 20 minuta pas nisjes së provimit, përjashtohet maturanti në Kukës

OP-ED

Ismail Kadare, ndërgjegjia e popullit të tij

Politiko 21 Qershor 2018, 20:30

Ismail Kadare, ndërgjegjia e popullit të tij

Sam Sacks/ Wall Street Journal

Në esenë e vitit 1985 për tragjedianin Eskil, shkrimtari shqiptar Ismail Kadare parashtronte se arritja më e madhe e grekëve të lashtë - madje më shumë se shpikja e filozofisë dhe demokracisë - ishte ndjenja e tyre e "keqardhjes kolektive". Një pretendim i guximshëm, por le ta shohim: Shekuj më parë, grekët kishin hapur një luftë të egër dhe të padenjë moralisht kundër Trojës. Një qytetërim më pak i zhvilluar do të kishte fshirë atë periudhë të turpshme nga kujtesa. Në vend të kësaj, grekët e bënë atë gurthemelin e letërsisë së tyre. "Krimi u ekspozua nga të gjitha këndet nga vetë grekët, pa ndonjë presion të ushtruar nga kombe të tjera", shkruan Kadare. "Ishte një ekzorcizëm i pashembullt, një akt tronditës, në të njëjtën kohë duke çliruar dhe emancipuar. Për herë të parë në historinë e njerëzimit, ndërgjegjja e një populli, me vullnet, i nënshtrohej një trazimi të tillë".

Në një seri librash që nga vitet 1960, zoti Kadare, tani 82, ka ndjekur shembullin e grekëve, edhe në rrethanat më të pamundura. Ai ishte autori më i njohur i Shqipërisë nën sundimin stalinist të Enver Hoxhës, i cili kryesonte një regjim të kolektivizimit të detyruar dhe shtypjes së pamëshirshme, nga fundi i Luftës së Dytë Botërore deri në vitin 1985. Ai është autori më i njohur i vendit të tij.

Nga natyra e vet, totalitarizmi mundohet ta mbajë ndërgjegjen në një gjendje gjumi. Ai kërkon një ngadalësim shpirtëror që lehtëson bindjen. Z. Kadare nuk ishte aspak i lirë nga ndërhyrja e shtetit, përgjatë karrierës së tij pjellore, ai u luhat ndërmjet lëshimeve dhe kritikave të kodifikuara për qeverine e Hoxhës. Botimi dhe censurimi në rastin e tij ndërronin vendet. Megjithatë, siç demonstrojnë tre libra të përkthyer rishtas, ai ka mbetur besnik ndaj asaj që ai e ka quajtur "funksioni themelor i letërsisë: mbajtja e pishtarit moral".

Eseja e Kadaresë për Eskilin botohet së bashku me diskurset për Danten dhe Shakespeare-in në "Ese mbi Letërsinë Botërore", përkthyer nga Ani Kokobobo. Koleksioni shërben si një lloj guri Rozete për të deshifruar ndikimet dhe motivet e tij. Këta klasikë, pohon ai, flasin aq shumë për ‘golgotën’ e shqiptarëve, sa edhe të të tjerëve. Ai e sheh Prometeun e Eskilit, heroin e ndëshkuar ashpër për dhënien e zjarrit njerëzimit, si një nga figurat e para në letërsi kundërshtuese të tiranisë - në këtë rast perënditë shkatërrimtare olimpike - me qëllim "ruajtjen e njerëzimit". Ai e quan Komedinë Hyjnore të vetmen vepër që, për të, “pasqyroi si errësirën dhe dritën e Shqipërisë komuniste". Ai thekson se, ashtu si shkrimtari i Europës Lindore i shekullit 20, Shakespear-i ndoshta ishte nën vëzhgim të vazhdueshëm.

Dialogu i z. Kadare me kodin perëndimor vazhdon në romanin "E penguara" botuar fillimisht në vitin 2009, me ngjarje të vendosura në fillim të viteve 1980. Historia përqendrohet te një dramaturg shqiptar, i njohur me emrin Rudian Stefa. Vepra e tij aktuale në zhvillim, është një dramë që, duke evokuar "Hamletin" dhe "Macbethin", përmban fantazmën e një partizani komunist të vrarë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Kështu, kur ai thirret për pyetje nga Komiteti i Partisë, supozon se do të qortohet për shkelje të parimeve të realizmit socialist. Në vend të kësaj, hetuesi i kërkon atij diçka krejt tjetër. Rudiani dikur nënshkroi një libër për njëfarë Linda B., një grua e re e mbajtur në arrest shtëpie për shkak të prejardhjes aristokratike të prindërve. Gruaja ka kryer vetëvrasje. Çfarë di Rudiani për të?

Shumë pak, është përgjigjja, dhe misteri shtohet nga shfaqjet e çuditshme të një tjetër gruaje të quajtur Migena, me të cilën dramaturgu është magjepsur. Migena duket se është e interesuar për tragjedinë e Linda B, por ajo zhduket pas marrjes në pyetje - fakti se emri i saj është një anagram i "enigma" e shton gjithashtu misterin- dhe në hutim e sipër Rudiani kërkon ndihmë ku nuk ta prêt mendja: hetuesi. Në një varg skenash që valojnë ngadalë, dramaturgu dhe oficeri i Sigurimit takohen për kafe dhe përpiqen të cysin jashtë sekretet e njëri-tjetrit.

Kadare gradualisht zbulon një parabolë të tundimeve të pushtetit.Si një shkrimtar i njohur ndërkombëtar, Rudiani gëzon privilegje të caktuara brenda regjimit dhe në dialogjet mbytëse bëhen habitshëm e qartë se ai është duke u përpjekur të trysnojë hetuesin që të gjejë Migenën dhe t'a kthejë në shtratin e tij.Pasi Rudiani është në shumë mënyra modeluar sipas vetë z. Kadare, kjo përbën një akt trazues të sinqeritetit dhe vetëzbulimit. "E penguara" është erotike, paranojake dhe ngapak fantastike - fantazma e Linda B. fillon të shqetësojë narrativën ashtu si partizani në pjesën e Rudianit-por ndjenja e tij e përhershme është turpi. "Përpara saj”, mendonte Rudiani për Linda B., "të gjithë ishin fajtorë: ky vend, kohërat në të cilat jetonim, të gjithë, duke përfshirë edhe veten".

Nëse "E penguara", me trajtimin e kompromiseve morale të bëra nën totalitarizëm, është tipike e letërsisë post-komuniste të zotit Kadare, “Kamarja e turpit” ilustron fiction-in shumëstresor që ai krijoi gjatë sundimit të Hoxhës. Ky roman u botua në vitin 1978 dhe është pjesë e dy librave të tij më të mëdhenj, "Ura me Tri harqe" (1979) dhe "Pallati i Ëndrrave" (1981), romane që ripërpunuan historinë dhe folklorin shqiptar me qëllime delikate alegorike.

Ngjarja që formëson romanin është rebelimi i Ali Pashës, guvernatorit shqiptar i cili u përpoq të largohej nga Perandoria Osmane dhe u vra nga forcat e Sulltanit në 1822. Fokusi nuk është kryengritja, por një suvenir i tmerrshëm: koka e e prerë e Ali Pashës, e ruajtur në akull, është transportuar në një shesh të caktuar në Stamboll dhe është shfaqur si një paralajmërim për kryengritësit e mundshëm. Z. Kadare rrotullohet mes një serie personazhesh të ndryshëm ë lidhur me atë stemë të dhunës autoritare. Abdullai është një nëpunës civil 31 vjeçar, puna e të cilit është të kontrollojë kokën çdo ditë dhe të raportojë çdo shenjë të prishjes. Tunxh Hata është ndërlidhësi i cili sjell kokën nëpërmjet malësive të perandorisë dhe fshehurazi mbush xhepat e vet duke ua treguar kokën fshatarëve përgjatë rrugës:

Koka vendos raportin e vet me turmën. Sytë e saj të qelqtë kërkonin sy njerëzorë. Vdekja varet në ajër, dukshëm transparente. Ndërsa i ftohti shtrëngon, spektatorët ndihen të tërhequr më afër kufirit të vdekjes, pothuajse duke e prekur atë. Në pak çaste turma dhe vdekja do të ngriheshin në një unitet të përhershëm dhe të tejdukshëm.

Ashtu si "E penguara", përkthimi është i John Hodgson, i cili ka kapur shkëlqyeshëm përzierjen e tekstit të zymtë dhe devijimet e papritura në imazhe haluçinatore të z. Kadare (errësira në kufi i kujton ndërlidhësit “kokën e një kali të zhveshur nga krifa"). Qëllimet politike të librit janë të qarta dhe të pagabueshme. Duke përshkruar korrupsionin dhe mizorinë e çuditshme të Perandorisë Osmane, z. Kadare kontrabandon një vlerësim të vrazhdë të komunizmit shqiptar. Por, do të ishte gabim të mendonim për këtë roman si një alegori politike oruelliane. Evokimi i të kaluarës është bashkëkohor (turistët dynden në Stamboll për të parë kokën e prerë, dhe pothuajse mund t'i imagjinoni ata të marrin foto me celular) dhe jashtë kohës. Z. Kadare ka më shumë gjëra të përbashkëta me William Faulkner, një shkrimtar që përpunon mitologjinë e legjendave rajonale.

Por, gjithashtu, ky është një projekt moral dhe artistik. Në "Kamaren e turpit", Kadare përshkruan përpjekjet e Perandorisë Osmane për të mbjellë nënshtrim duke i shfarosur Shqipërisë gjuhën dhe zakonet. Ky roman i paharrueshëm i shtohet veprave të tij të përjetshme të rikuperimit kulturor. E kaluara është e pranishme në librat e tij-një fantazmë që ecën në mesin e të gjallëve, ose një kokë e prerë që përpiqet të mbërthejë sytë e saj me të tutë.