Kujtesa e rikthyer

nga Virgjil Muçi

 

Para disa vitesh në mjediset e Shtëpisë së Librit e të Komunikimit u zhvillua diskutimi i një libri jo fort të zakontë, të titulluar Statuti di Scutari; thënë shqip “Statutet e Shkodrës”. Bëhet fjalë për një korpus ligjesh e normash që zënë fill në gjysmën e parë të shekullit XIV, me një sërë shtojcash që iu janë bashkëngjitur deri më 1469, që rregullonin jetën në tërë aspektet e veprimtaritë e saj të qytetit të lartpërmendur. (Mos të harrojmë që, Shkodra do të dorëzohej e binte nën pushtimin osman, pas dhjetë vjetësh, më 1479!) Me një fjalë, ndodhemi përballë një kushtetute, në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, që vjen e na shfaqet nga gollat e t’errta të mesjetës shqiptare, periudhë për të cilën dimë pak, për të mos thënë aspak, nga pikëpamja dokumentare.

Paradoksalisht, për këtë ngjarje madhore të historisë sonë (një nga studiuesit e Statuteve, Oliver Jens Schmitt e ka përcaktuar “Një monument të Shqipërisë mesjetare”), media pothuaj do të memecëzonte, pa zënë ngoje ndonjë belbëzim të aty-këtushëm, të cilët, ngandonjëherë, janë edhe më fyes sesa heshtja.

Por, le ta lemë median në gjuetinë duarzbrazët të fantazmave të pseudoatdhetarisë dhe t’u kthehemi Statuteve, të cilët, tanimë, i kemi në duar në një botim të hijshëm e dinjitoz falë punës së botuesit Piro Misha.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Afro shtatë shekuj pas hartimit “Statutet e Shkodrës” shohin dritën e botimit në një libër të përgatitur nga studiuesja Lucia Nadin, me përkthimin në një shqipe të pastër e të rrjedhshme të historianit Pëllumb Xhufi. Tekstit të Statuteve iu paraprinë tre studime, të cilët, pa iu mbivendosur njëri-tjetrit, i këqyrin, përimtojnë e pahtësojnë nga kënde të ndryshme vlerat e tyre, kryesisht në rrafshin historik, juridik e gjuhësor. Siç na bëjnë me dije studiuesit, Statutet janë hedhur në kartë para vitit 1346, në kohën kur Shkodra ishte nën zotërimin e mbretit të Rashës, Stefan Dushanit, por ajo çka vlen të theksohet është se ata nuk do ta humbisnin peshën e do të qëndronin në fuqi edhe më 1396, kur qyteti do t’i kalonte Venedikut. Interesant është fakti se pas pushtimit të Shkodrës nga turqit osmanë dhe eksodit arbëresh drejt Italisë, Statutet, që për një farë kohe do të konsideroheshin të humbura, nxirren nga arkivat e Këshillit të të Dhjetëve të Republikës së Shën Markut dhe transkiptohen nga dora e një Marin Dulçiku, për të cilin nuk kemi kurrfarë të dhënash, ashtu siç nuk kemi asnjë dijeni rreth motivit që e shtyu t’i përvishej një pune të “padobishme”, gjykuar nga vlera praktike e teksteve në kontekstin historik.

Ndoshta një shpjegim e gjejmë në riprodhimin e mrekullishëm të stemës së qytetit, e cila, në mënyrë mjaft kuptimplotë e eksplicite, shpreh të shkuarën e lavdishme të qytetit në kontrast me të tashmen e mjeruar nën thundrën osmane. Një pikë kyçe ndërlidhjeje ndërmjet teksteve të transkiptuar prej Dulçikut dhe librit që kemi sot në duar, përbën shënimi i Leone Fontana’s në Bibliografinë e vitit 1907, i cili, regjistronte ekzistencën e tyre në bibliotekën e Museo Civico Correr prej nga do të nxirreshin për të parë dritën e botimit në ditët e sotme.

Siç e cekëm edhe më sipër përveç rëndësisë së padiskutueshme në rrafshin historik, juridik e institucional, si gur themeli në lëmin e studimeve në këto fusha “Statutet e Shkodrës” përftojnë edhe një vlerë aktuale, duke i ardhur në ndihmë një gjykimi sa më objektiv e shkencor historisë së traditave e qytetërimit të të ashtuquajturit “vend i shqiponjave”, larg kundrimeve e perceptimeve skematike si një vend pagan e barbar, i qeverisur veç nga “Kanuni i maleve”.

Në këtë monument të rizbuluar të kulturës e qytetërimit shqiptar, një vend i veçantë i përket, pa dyshim, studiues së pasionuar Lucia Nadin, së cilës, më e pakta që mund të bëjmë, lypset t’i shprehim mirënjohjen tonë: Grazie Lucia!