Çfarë do të ndryshojë pas Trumpit

nga Vladimir Gligorov  

 

Dallimi bazë mes administratës së re amerikane dhe asaj të vjetrës, me kushtin që të mos ketë probleme shtesë në ndryshimin e pushtetit, sëpaku në fushën e  politikës së jashtme, do të jetë kthimi i multilaterizmit.

Administrata e Trampit ishte e prirur për vendime të njëanshme dhe marrëveshje dypalëshe. Edhe për konflikte me organizatat ndërkombëtare dhe mosrespektim të marrëveshjeve multilaterale. Kjo për dy arësye. Njëra ishte politika “Amerika e para”. E dyta, bindja se në raportet multilaterale zvoglohet ndikimi dhe fuqia amerikane. Në matjen bilaterale të forcave besohet se Amerika është më e fortë se cilido vend tjetër.

Sa për shpjegim, fraza politike “Amerika e para” është vetëm një qëllim i përcaktuar i cili duhet realizuar. Ky qëllim natyrisht, nuk është kurrsesi i ri. Sepse politika amerikane përherë ka vënë në plan të parë interesat amerikane. Megjithatë, thënë në mënyrë retorike, qëllimi i përcaktuar në këtë mënyrë sugjeron se politika amerikane para Trampit është udhëhequr nga interesa të të tjerëve dhe jo nga ato të sajat. Le të themi, kur vjen puna të marrëveshjet tregtare. Por edhe në fushën e sigurisë, ose le të themi në atë të ndryshimeve klimaterike dhe në përgjithësi në kontributin për të mirat publike globale. 

Këtu dalin dy probleme. Njëri se nuk është e thjeshtë të përcaktosh interesin amerikan, ose interesin e cilido vendi, në mënyrë që ky të jetë interesi i të gjithë amerikanëve ose sëpaku i shumicës. Madje edhe atëherë kur bëhet fjalë për sigurinë, të jashtmen dhe të brendshem, edhe këtu duhet të jenë dakord shumica. Problemi tjetër është se duhen përcaktuar mjetet me të cilët ai interes të sendërtohet.

Marrim përshembull, nacionalistët apo sovranistët që nënkuptojnë se interesat kombëtare ose sovrane sendërtohen nëpërmjet vendimeve unilaterale. Meqë flitet për Trampin, kështu e kupton ai politikën tregtare dhe, para së gjithash përdorimin e doganave. Por meqënëse tregtia ndërkombëtare, edhe sikur të jetë bilaterale është në të vërtetë multilaterale, pala tjetër, ose palët e tjera do të përgjigjen me doganat e tyre ose me masa të tjera mbrojtëse. Natyrisht, doganat, pavarësisht nga fakti sesi përgjigjen ndaj tyre shtetet e tjera, nuk janë patjetër në interes të vendit, kombit, popullit apo, le të themi kështu Amerikës. Mbrojnë njërën anë, zakonisht shumicën, por taksohet tjetra, zakonisht shumica. Pavarësisht nga kjo, nuk dihet nëse do të sigurohet mbrojtja e synuar, sepse duhet marrë në konsideratë edhe përgjigja e palës tjetër.

Kjo është, thënë me fjalë tjera, përse sovraniteti, realisht apo juridikisht, është pikërisht afëtsia për të marrë mbi vete përgjegjësinë në marrëdhëniet ndërkombëtare, në raportet e ndërvartësisë së shteteve, pavarësisht nga fakti nëse merren vendime të njëanshme apo me marrëveshje. Pikërisht Trampi ka justifikuar unilateralizmin nga ana taktike. Nëse nuk është e mundur të arrihet marrëveshja që ai synon, atëherë marrëveshje nuk ka, dhe kalohet, le të themi kështu, në anarki ndërkombëtare, ku vendos raporti i forcave. Ku Amerika duhej të ishte më e forta.

Krahas kësaj këtu është edhe përparësia e marrëveshjeve bilaterale ndaj atyre multilaterale ndërkombëtare. Sepse, është e qartë, në marrëdhëniet dypalëshe të dyja palët kanë njëlloj fuqinë e vetos, e me këtë edhe humbja eventuale amerikane, le të themi, në marrëdhëniet ndërkombëtare është më e vogël. Gjë që duhej të bëhej me marrëveshje bilaterale që janë në interesin amerikan, sëpaku në atë kuptim që të ndreqen marrëveshjet e mëparshme të pafavorshme. Në marrëveshjet multilaterale pesha specifikë eventuale e vetos amerikane është më e vogël, sepse të tjerët mund të bashkohen dhe të lidhin marrëveshje që janë në dëm të Amerikës. Për këtë duhet dobësuar multilateralizmi kudo dhe sadoqë të jetë e mundur.

Administrata e Bajdenit, sëpaku duke gjykuar sipas deklaratave, do ta kthejë politikën amerikane për nga aleatët dhe do të synojë forcimin e raporteve dhe organizatave ndërkombëtare. Le të marrim përshembull, raportet me Kinën dhhe Rusinë, raportet tregtare dhe ato në fushën e sigurisë. Nuk është reale të priten marrëveshje tregtare rajonale në Pacifik dhe në Atlantik në mënyrë që të rritej ndikimi në një sistem të ri tregtar botëror eventual , gjë e cila ishte strategjia e Obamës, sepse një gjë e tillë nuk ka mbështetje as në Amerikë dhe as në Europë, por sëbashu me Bashkimin Europian, do të koordinohet presioni ndaj Kinës që ta harmonizojë politikën dhe normat e saj ekonomike me partnerët e saj më të mëdhenj tregtare dhe financiarë. Gjithashtu, do të forcohet NATO, gjë e cila do të ndikojë në marrëveshjet e ardhshme me Rusinë në fushën ushtarake para së gjithash. Këtu bën pjesë edhe e ashtuquajtura mbështetje të fuqia e butë, le të themi në Bjellorusi dhe në Ballkan, por edhe gjithandej nëpër botë.

Multilateralizmi për fuqinë e madhe, ekonomike, politike dhe ushtarake, është më i përshtatshëm sesa biletaralizmi sepse ndoshta jo sepse fuqia e vetos negative është më e vogël, por sepse pesha specifike e vetos pozitive është më e madhe. Kësisoj qëllimet nuk realizohhen nëpërmjet kërcënimeve dhe heqjes dorë nga bashkëpunimi, por me oferta se nëpërmjet bashkëpunimit me SHBA-të do të rriten dhe do të fitojnë aleatë. Bajdeni synon të rinovojë pikërisht këtë kuptim të rolit të Amerikës. 

Sesa sukses do të ketë dhe kur do t’ia arrijë, kjo mbetet për tu parë.

Në Britani ekzistonte shqetësimi se Boris Xhonsoni do të përballet me probleme sepse ka patur marrëdhënie të mira me Trampin dhe se ka dhënë deklarata jo fort të këndshme për liderët e partisë DSemokrate. Por duhet kuptuar se politika praktikisht edhe nuk është personale në mënyrë të panevojshme. Sepse, Joe from Scranton does not hold grudges (Xho nga Skrantoni nuk mban inat).

Bajdeni është në politikë që prej 50 vjetësh kryesisht si senator dhe më vonë edhe si zëvendëspresidnet i shtetit. Ka një eksperiencë të bollshme në politikën ndërkombëtare. Sikur t’i kishte marrë personale kritikat dhe të mosqënit dakord me të, ai nuk do të kishte qenë i suksesshëm në politikë. Krahas kësaj, nuk ka kurrfarë prirje autoritare, gjë që e ndihmon që të mosqënit dakord me të dhe konkurencën të mos e marrë si diçka personale. Dhe nuk është se nuk ka prirje të ndryshojë, ose më mirë të themi të evoluojë, konceptet e tij. Xhonsoni e pohoi këtë duke lajmëruar për bisedën shumë miqësore dhe me shumë përmbajtje që bëri më presidentin e ardhshëm të SHBA-ve. Kësisoj edhe zoti Vuçiç nuk ka përse të shqetësohet se urimi i tij për Bajdenin, në të cilin falenderonte Trampin për bashkëpunimin e deritanishëm, ka për të lënë përshtypje negative te presidenti i sapozgjedhur.

Kur bëjmë  fjalë për Ballkanin, Bashkimi Europian do të ketë mbrojtje më të fuqishme sesa në kohën e Trampit. Duhet pritur një angazhim më i madh i Departamentit të Shtetit, i cili në njëfarë mënyre këta dy vitet e fundit është mbajtur disi mënjanë. Por ama, synimi ka për të qënë si deri tani. Marrëveshje me Kosovën për njohje reciproke dhe bashkëpunim të rritur në Bosnjë e Hercegovinë dhe në rajonin në tërësi.

A do të dijë Bashkimi Europian si ta sigurojë këtë ndihmë të sigurtë amerikane kjo mbetet për t’u parë.

*Përktheu për Politiko.al: Xhelal Fejza