Flash News

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

Publikoi tezën e Letërsisë 20 minuta pas nisjes së provimit, përjashtohet maturanti në Kukës

KRYESORE

Për të kuptuar Shqipërinë: Kadarenë. Për të kuptuar Perëndimin: Houellebecq

Politiko 1 Gusht 2017, 11:12

Për të kuptuar Shqipërinë: Kadarenë. Për të

SHKELQIM ÇELA

Ai ka fituar çmimin 'Kadare' në Letërsi, i ka ardhur fare afër një çmimi të Ministrisë së Kulturës, po për Letërsinë, ka botuar një vëllim me poezi, në anglisht, në Amerikë, dhe disa novela e romane në shqip. Jeton në shteton e Georgia-s në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku punon si statisticien. Ka ikur nga Shqipëria që kur u hap 'perdja': në fillim në Austri dhe më vonë në Amerikë. Shqipen nuk e ka harruar dhe as ngatërruar, madje ruan një idiomë 'të vjetër' që e bën të duket interesant dhe të një 'bote tjetër', si të ishte emigrant i viteve '30 apo '70 të shekullit të shkuar.

Eshtë Shkëlqim Çela dhe, siç do ta kuptoni edhe nga kjo intervistë, e njeh fjalën shqipe.

-Libri më i vjetër që keni në bibliotekë…

Pyetje jo fair për dikë që emigroi në ngut dhe me bindjen se shumë-shumë, pas 5 vjetësh do të kthehej prapë në shtëpi, “sa të normalizohet ca situata”. Në dhomën time në Shqipëri, biblioteka e parë ka qenë një musandër në formë dritareje, pra një e futur në mur me flegra. Aty ndoshta libri më i vjetër ka qenë “Historia e Ali Pashë Tepelenës” e vëllezërve Qafzezi. Botim i viteve '20 i shekullit të kaluar, besoj. Ose edhe pak më herët se aq.

Po kështu, libra të tjerë të vjetër kanë qenë “Dashunija në Hong-Kong”, një përkthim i nuk di se kujt autori, “Çaste dëfrimi të Ali Pashë Tepelenës”, “Liza në botën e çudinavet”, “Sonata e Kreutzerit”, “Jana e katër katrorëve”… margaritarë prej botuesit Ismail Mal Osmani, këta të tjerët.

-Librat i zgjidhni nga autori apo zhanri?

Nga autori.

-I keni lexuar të gjithë librat që keni në bibliotekë?

Jo.

-Libri i parë që keni lexuar…

“Vallja e vdekjes” nga Bernard Kellerman, në paralel me “Budenbrokët” të Tomas Manit, natyrisht pa kuptuar dot ndonjë gjë të madhe.

-Libri i parë që keni kursyer për ta blerë…

“Tregimet e moçme shqiptare”, në kohët kur publikohej pa emër autori.

-Me kë i ndanit librat kur ishit gjimnazist apo student?

Me kurrkënd. Libra më ka pas dhënë një komshi dhe i njohur farefisnisht, që e quanin për një përkim të bukur, Naim. Për t’i treguar se ia ruaja librat, i mbështillja me gazetë kur ia ktheja, derisa me tha të mos e bëja këtë.

-A keni patur kartë anëtarësimi në Bibliotekën e qytetit?

Po.

-A shkonit në Bibliotekë dikur, dhe a vazhdoni ta frekuentoni edhe sot?

Po, biblioteka dikur (ajo që i nxirrte librat si me litar nga pusi, te Pallati i Kulturës), ka qenë një vend që frekuentohej jo rrallë. Sot kam një bibliotekë konteje afër, ku shkoj rrallë e më rrallë.

-I keni marrë ndonjëherë një mikeshe apo miku një libër dhe nuk ia keni kthyer më? Nëse po, cili është ai libër?

Jo. Të gjitha librat që marr, i kthej, ndërsa shpresoj që ai që m’i dha të transferohet me ngritje në detyrë në tjetër qytet, ku bën shumë para dhe emër, dhe mbase harron për librin. Merret me mend sa janë gjasat e kësaj.

-Keni humbur libra që i keni pasur shumë të dashur?

Po. Përveç librave që i hëngri dhe po i ha igrasia e largimit tim nga 'Ali Demi' i Tiranës, kam peng edhe sot “Donin e Qetë” të Shollohovit, të katërta volumet.

-A lexonit dikur libra të ndaluar? Mund të na përmendni ndonjë titull dhe si i siguronit?

Librat e ndaluar (ose “të verdhë”) ishin më shumë një dije e përgjithshme (common knoëledge) se sa ndonjë listë për të cilën të kisha dijeni. Kur binte diçka në dorë, ishte një festë e vogël. Unë nuk jam ndoshta personi më i duhur për të rrëfyer këtë linjë të jetës nën monizëm, por kjo është një sagë e vërtetë. Librat jepeshin me turne, ishte në dispozicion 24 orë dhe lexoheshin nga tre-katër veta njëri pas tjetrit, shpejt, brenda afatit të posedimit, përpihej libri si gjëja që e ke jo vetëm me “krrëk”, por edhe për disa orë vetëm. Kishte tekste që kopjoheshin me shkrim dore, e kupton çfarë thagme, kishte skribë 450 vjet pas Gutenbergut, që e shkruanin me dorë tekstin që shpërndahej fshehuraz, shpesh gjëra krejt të rëndomta, si këshilla si të biesh në dashuri, si t’ia fitosh zemrën një vajze, deri “manuale” të tilla pra. Librat siguroheshin prej njerëzish që kishin akses në fondet e bibliotekës, ose nga biblioteka private të sërës aristokratike të shkuar që u shpëtuan konfiskimeve (të pas luftës). Psh, Poe nuk futej tek autorët “shumë të lejuar” (thashë, nuk di për ndonjë listë zyrtare autodafeje, edhe nëse një e tillë ka ekzistuar, gjë që s’ka pse të jetë e pamundur), dhe unë, përveç një përkthimi të vjetër të prozave të tij qysh fëmijë, që nuk di se kush dhe si e solli në shtëpi – u bënë kaq vjet tani – e kam lexuar në anglisht vite më vonë, dhe mbaj mend që ma pat dhënë krejt rastësisht z. Lluka Qafoku, që është vëllai i shokut tim të fakultetit, prof. Niko Qafoku. Nuk di nga e kishte librin, por do jepja anglishten si gjuhë provimi pasuniversitar, dhe ai ma dha përmbledhjen e Poes. Kapi një fjali rastësore dhe më tha: pa përktheje një herë të shohim. Nga fjalët e fjalisë, nuk dija termin “mace”. Ok, tha, do marrësh notën 8, gjë që rezultoi e vërtetë. Me atë rast e mora librin në shtëpi dhe e lexova, duke e kthyer shpejt (të pa mbështjellë me gazetë, edhe pse Qafokët ishin një duo që impononte respekt të veçantë). Kjo besoj jep një farë ajri real mbi “letërsinë e ndaluar” atë botë. Nuk ishte krejt si tek filmi/libri “Vjedhësja e librave”, dhe më shumë se ndalim, ishte pamundësi reale dhe uluritëse për të pasur libra. Sepse ndalimi presupozon patje, gjendje, disponim, “availability” të librave. Mospasja është më keq se ndalimi, sikurse varfëria më e keqe se prohibicioni. Për ta konkretizuar: ashtu gjysmë a 3/4 të ndaluar ishin edhe disa libra të Kadaresë, që ndaloheshin një ditë pasi dilnin në librari për shitje, ku edhe mbaroheshin më parë se simitet e ngrohta, do thoshte englezi, por ata libra, me tirazhe të gazmueshëm prej 15 apo 25 mijë kopjesh, gjendeshin ndërkaq në shtëpitë e shumëkujt. Jashtë pyetjes, por çfarë situate për leximin ish ajo: përrallore, e paimagjinueshme dhe që nuk vjen më! Autorë të mirë me siguri do të vijnë papë, por jo asi lexuesish.

-Dhurimin e librave është një rit që e vlerësoni, apo librat preferoni t’i zgjidhnit vetë?

Do të doja t’i zgjidhja vetë.

-Cilat janë zakonet tuaja të leximit? Lexoni shtrirë në kurriz, përmbys, në tryezën e punës… ?

Shtrirë ose në një kolltuk lëkure, blerë tek një shitore mobiljesh antike e një indiani në Amsterdam Avenue të Manhattanit. Nuk e kam gjetur dot pozicionin ideal në lexim dhe nuk do e gjej dot ndonjeherë. Mbajtësja e gazetave, si në kafenetë e Vjenës, më duket shpikja më e madhe lidhur me të lexuarit, prapë pas Gutenbergut.

-A lexoni në banjë?

Jo.

-Në çfarë gjuhe tjetër përveç shqipes lexoni?

Anglisht dhe gjermanisht.

-Mbani shënime kur lexoni?

Jo. Nuk mbaj mend të kem nënvizuar gjë, përveç ndonjë rasti për t’ia treguar pasazhin dikujt më vonë. Nuk shënoj kurrëgjë në anët e paragrafëve.

-Në letërsi ju tërheq më shumë proza apo poezia? Kur shenjoni një autor që ju pëlqen, lexoni gjithçka të tij/saj?

Proza, në qoftëse autori nuk quhet Vladimir Majakovski, Ervin Hatibi ose Arb Elo. Nuk lexoj çdo gjë nga një autor, në qoftë se nuk quhet Houellebecq ose Kadare. Por edhe tek këta të dy, sidomos tek i dyti, më është dashur të kuptoj se dashuria e tepërt autoriale vjen me një kosto, që lidhet me çastin kur kupton se autori yt është shndërruar nga mjeshtër i fjalës në tregtar të saj. Është vendi të sqaroj se dikush nuk mund të bëhet tregtar fjale pa qenë mjeshtër i saj, pra përcaktimi “tregtar” nuk ka asgjë gjë jo vlerësuese si i tillë.

-Cilët janë ata libra apo autorë që ju rekomandoni se duhen lexuar patjetër?

Për një njohje konceptuale të Shqipërisë: Ismail Kadare. Për një vizion të mprehtë dhe “majhosh” (për të mos thënë medoemos“cinik”) të Perëndimit: Michel Houellebecq.

-A ka një libër që ju e konsideroni si Librin Total?

Jo.

-Po t’ju thonë se në Arkën e Noes së Librave duhet të shtini 3 libra për t’i shpëtuar nga Apokalipsi cilët do ishin?

Më lejoni të bëj pak humor: “Tuneli i dhëndurëve”, “Ishulli Ruzvelt” dhe “Embriologji”.

-Na thoni një maksimë për librat që e mbani mend ose e përsërisni shpesh…

Më është djegur me pirografi në tru një citat i Enver Hoxhës: “Libri është prej letre të lehtë, por ka të atillë peshë… etj. etj.”. Life is a bitch, thotë englezi. E shikon se si, sapo pyetem për diçka mbi librin, gjëja e parë që truri prodhon është ai citat i stërparë në sa e sa parrulla të shkruara nga piktorët e qendrave të kulturës. Propaganda, si jeta, eshtë një “bitch”, apo jo?

-Na thoni një varg të preferuar poezie…

Do them dy, një të kultivuar, dhe një të eposit:

“Është koha të bëhet kohë” e Celanit dhe “kërko majat bashkë me zana/ se ty varrin ta ruen nana” e Eposit tonë të Veriut.

-Cili është personazhi ipreferuar i romaneve që keni lexuar?

Sinqerisht, nuk më interson personazhi si element i teksturës dhe thurimës letrare. S’ka pak që lexova një intervistë të Borgesit, në të cilën ai “qortonte” Joyce-n që përshkruan gjithë rrethinën dhe rrethanën e personazhit, pa e cekur fare vetë personazhin si individ. Dhe aty thashë me vete: “Well, Joyce is my man”.

-Autografi më i çmuar apo më i çuditshëm që keni në bibliotekën tuaj?

Nuk kam të tillë.

-Çfarë po lexoni?

Janë disa libra. Me shumë turp po them se vetëm tani po mbaroj “Vjedhja e gjumit mbretëror” të Kadaresë. Kam pastaj edhe “Gamma – explaining Euler’s constant” të J. Havil, “The scientist as rebel” dhe “Infinite in all directions” të Freeman Dysonit, si dhe “Shija e bukës së mbrume” të Koliqit. Pa harruar, natyrisht, profesionalet: “R for data science” të Wickham & Gudemund.