A është narcizmi një armë?

Edhe pse termi "narcizëm" përdoret shpesh në kulturën popullore, shumica e njerëzve nuk e kanë të qartë çfarë do të thotë realisht. A është narcisti dikush me vetëbesim të shëndetshëm që i pëlqen vëmendja, apo një person keqdashës që shkel mbi të tjerët për të arritur majën?

Për më tepër, pak njerëz mendojnë nëse po e përdorin këtë term në kuptimin klinik. Nuk ka gjasa që personi mesatar, kur akuzon dikë me të cilin është i zemëruar, të plotësojë të gjitha kriteret diagnostikuese për t'u quajtur narcist. Atëherë, çfarë do të thotë vërtet ky term dhe, po aq e rëndësishme, si bëhen njerëzit narcistë?

Tri pjesët e narcizmit

Mund t'u qasemi këtyre pyetjeve duke parë rezultatet e një analize të madhe, të publikuar së fundmi, të studimeve të mëparshme nga Ronxia Hou dhe bashkëpunëtorët e saj në Universitetin Hunan (2025). Ata nisin duke pyetur nëse narcizmi lidhet apo jo me shëndetin mendor pozitiv. Gjatë gjithë studimit, autorët nuk e trajtojnë narcizmin si një çrregullim të diagnostikueshëm të personalitetit, por si një "konstrukt kompleks personaliteti". Me fjalë të tjera, narcizmi nuk është një cilësi e vetme, por një kombinim i disa përbërësve.

Sipas tyre, narcizmi mund të ketë edhe forma të shëndetshme, si "forca mendore" më e madhe, por më shpesh lidhet me vetëpranim të ulët, depresion dhe madje sjellje agresive e të dhunshme.

Këto dallime përputhen me idenë se narcizmi ka dy fytyra: narcizmin madhështor (me vetëbesim të lartë) dhe narcizmin e cenueshëm (që ka nevojë për miratim). Studiuesit e Universitetit Hunan propozojnë edhe një përbërës të tretë: një bërthamë antagonizmi, që shfaqet si ndjenjë e tepruar e së drejtës dhe manipulim.

Zhvillimi i antagonizmit

Duke përdorur një metodë empirike të quajtur meta-analizë (analizë e shumë studimeve për të gjetur modele të përbashkëta), Hou dhe kolegët e saj shqyrtuan më shumë se 46,000 studime, derisa përzgjodhën 229 prej tyre (me mbi 185,000 pjesëmarrës) që plotësonin kriteret e rrepta për përfshirje.

Pyetja kryesore ishte se si lidhet narcizmi me shëndetin mendor, i cili nuk u përkufizua si një cilësi e vetme, por si i përbërë nga dy dimensione: pozitiv dhe negativ.

Personat me narcizëm madhështor kishin më shumë gjasa të kishin shëndet mendor pozitiv, për shkak të prirjes për "admirim narcist", që i motivon ata të ruajnë një vetë-imazh madhështor dhe të përjetojnë emocione pozitive. Ndërsa ata me narcizëm të cenueshëm shfaqnin shëndet mendor më të ulët pozitiv dhe më të lartë negativ, për shkak të "ndjeshmërisë së tepruar, pasigurisë sociale dhe mbrojtjes së vazhdueshme".

Duke mbështetur rëndësinë e antagonizmit si bazë e të dy formave të narcizmit, analizat treguan se personat me nivele të larta të këtij faktori kishin shëndet mendor më të dobët. "Armiqësia ndërpersonale dhe ndjenja e së drejtës" që qëndrojnë në thelb të narcizmit nuk kishin asnjë anë pozitive.

Këto gjetje i përgjigjen pyetjes që autorët shtrojnë në titullin e studimit: a është narcizmi "armë apo mburojë"? Përgjigjja e shkurtër është: të dyja. Për më tepër, të dyja këto burojnë nga antagonizmi, pra nga nevoja për të shtypur rivalët. Në thelb, narcistët duan të ndihen superiorë ndaj të tjerëve.

Nga vjen antagonizmi?

Për ta kuptuar më mirë studimin e Hou dhe kolegëve, mendoni për njerëz që njihni dhe që mund t'i përshtaten përkufizimit të një personaliteti narcist. Ndoshta keni një "armik-mik" që përpiqet gjithmonë t'ju kalojë. Çdo sukses që arrini ju, ai ose ajo duhet ta ketë edhe më të madh. Ose mendoni për një personazh publik që, edhe pse i dashur nga publiku, shfaq sjellje vetëlavdëruese bezdisëse. Mund të ndiheni më shumë empatikë ndaj dikujt të tillë, sjellja e të cilit tregon pasigurinë e narcizmit të cenueshëm dhe nevojën e vazhdueshme për vëmendje dhe miratim.

Metafora e "armës apo mburojës" ndihmon për të kuptuar çfarë i shtyn këta njerëz. Lufta për vërtetim personal, dominim ose shfrytëzim është bërë mënyrë jetese për ta. Ata rrallë kërkojnë marrëdhënie thjesht për kënaqësinë e ndarjes së ndjenjave. Përkundrazi, lidhjet e tyre bazohen në prova të vazhdueshme të vlerës së vetes.

Në shumë aspekte, ky studim modern me metoda strikte empirike lidhet me teoritë e hershme mbi narcizmin. Teoricieni psiko-dinamik Alfred Adler fliste për "përpjekjen për superioritet" si një shenjë të neurozës. Duke u përpjekur të kapërcejnë ndjenjën e inferioritetit (kompleksi i inferioritetit i Adlerit), njerëzit me personalitet narcist hyjnë vazhdimisht në gara me të tjerët. Këto përplasje ose ua vërtetojnë superioritetin, si te narcisti madhështor, ose ua tregojnë dobësinë, si te narcisti i cenueshëm.

Çfarë mund të bëni me këtë njohuri?

Kjo sjell pyetjen tjetër: çfarë të bëni kur personi në fjalë është më shumë "mik" se "armik". Mund të jeni lodhur duke ushqyer nevojën e tyre për admirim, por nuk doni t'i lëndoni. Koha për ta trajtuar këtë nuk është kur emocionet janë të nxehta, por kur mund të zhvillohet një bisedë më e qetë dhe racionale. Duke pasur parasysh teorinë e Adlerit dhe pasigurinë bazë që qëndron pas sjelljes së tyre, mund të gjeni pak më shumë dhembshuri. Edhe pse është e vështirë, ka vlerë të përqendroheni te anët pozitive të marrëdhënies.

 

Si përfundim, narcistët mund të jenë të vështirë dhe të ashpër, por ju nuk keni pse të jeni të tillë. / PsychologyToday