Flash News

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

Publikoi tezën e Letërsisë 20 minuta pas nisjes së provimit, përjashtohet maturanti në Kukës

KRYESORE

Problemi nuk janë filmat, por njerëzit pro ligësisë së tyre

Politiko 19 Mars 2017, 10:09

Problemi nuk janë filmat, por njerëzit pro ligësisë së

Gjergj Meta

Çështjen e hapur këto ditë rreth filmave të realizmit socialist nuk e shoh si çështjen më të rëndësishme të kulturës dhe të shoqërisë shqiptare. Aq më tepër kur rreth këtyre filmave hapet një debat i cili përdor vetëm argumenta ideologjikë dhe politikë. Është e padiskutueshme që ato janë filma ideologjikë dhe kanë një qëllim të tillë, pasi në atë kohë gjithçka ishte në funksion të propagandës, kështuqë edhe kinematografia ishte pjesë e asaj makinerie ideologjike që quhej komunizëm, por mendoj se i ikim thelbit të çështjes kur kapemi pas të kaluarës vetëm në mënyrë ideologjike.

Sa i përket bie fjala tematikave religjioze që ato filma zhvillonin, mua personalisht nuk më krijojnë problem edhe pse aty flitej keq për priftërinjtë dhe kishën. Kjo gjë dihej që do të ndodhte ashtu. Që kleri të dhe Kisha të nxirren nën një dritë negative në art e në kulturë në përgjithësi kjo nuk ishte ndonjë risi e komunizmit. Kishte ndodhur edhe më parë në vepra të tjera arti si piktura, skulptura, romani, poezia etj. Më kujtohet njëherë një vizitë në Birmingam, nëse nuk gabohem, në një muze u ndesha me një pikturë e shekullit XVII apo XVIII që nxirrte në pah hiporkizinë e priftërinjëve domenikanë për kreshme. Nietsche ka qenë i pamëshirshëm me pritërinjtë dhe Kishën katolike në veprat e tij sidomos te Gjenealogjia e moralit dhe te Antikrishti. Edhe sot kinematografia ka filma kundër Kishës dhe klerit. Mund të citoj një nga filmat e fundit që pritet të dalë së shpejti me titullin Corpus Christi ku Jezusi me dishepujt e tij paraqiten si një grup homoseksualësh. Por ajo çka dallonte propagandën komuniste ishte mohimi i të drejtës së replikës dhe i mbrojtjes apo thjesht i mendimit ndryshe rreth çështjeve që trajtoheshin. Të mbroheshe ishte një krim më vete e Kisha e kleri nuk kishin mundësi të mbroheshin. Zëri i kundërt nuk kishte zë askund. Kjo ishte gjëja e rëndë që ndodhi në atë kohë edhe në art e në kinematografi. Ndërsa në botën normale edhe pse del një film si Kodi da Vinci që flet keq për Kishën, del edhe një film si The Passion i Mel Gibson apo Silence i Martin Scorsese që kanë një vizion pozitiv për Kishën dhe për krishtërimin.

Gjithashtu fatkeqësinë e madhe të shfaqjes së këtyre filmave e shoh në faktin që televizionet tona janë aq të varfëra e aq banale sa kanë mbushur ekranin me filma të realizimit socialist dhe me telenovela turke. Prapa shfaqjes së këtyre filmave unë shoh më shumë varfëri dhe mungesë krijimtarie të artit kinematografik bashkohor shqiptar, se sa një problem ideologjik. Shoh më shumë varfërim përmbajtësor të mediave audiovizive se sa sulm ndaj pafajësisë së të rinjve. Banaliteti i realizmit socialist është aleati më i mirë i banalitetit dhe zbrazëtisë që ka arti dhe kultura bashkohore në vendin tonë. Nuk mund të thuhet se këtu nuk ka artistë dhe njerëz të artit, janë me shumicë, por këtu ka indiferencë dhe politizim ndaj këtyre të fundit. Kjo është më e rëndë se sa shfaqja e filmave të asaj kohe të mbrapshtë. Për këtë arësye lulëzojnë këto pelikula që vazhdojnë të helmojnë jetën e shumë shqiptarëve.

Por le të vijmë përsëri te filmat, pasi më duket se ka edhe nja dy gjëra të tjera, që duken paksa shqetësuese në këtë pikë. Ata filma janë përçues të një vizioni të ngushtë dhe monist të realitetit. Përveç kësaj në pjesën më të madhe të tyre janë filma që nxisin, ushqejnë dhe edukojnë urrejtjen, paraqesin një realitet të rremë gjoja në emër të arritjeve dhe janë një mashtrim i madh sidomos për ata që nuk e kanë jetuar atë kohë. Por kujdes, ishin një mashtrim i madh edhe për ne që jetuam atë kohë dhe ishim fëmijë. Aty lartësohet mendimi unik që niset nga një grup njerëzish dhe e ndan shoqërinë në dy pjesë, bardhë e zi, në miq dhe armiq. Nga njëra anë armiku e nga ana tjetër tëgjithë ata që kanë të drejtë. Në ato filma nuk jepet asnjë hapësirë që të mendohet se brenda realiteteve që kritikohen ka edhe gjëra që janë të vlefshme për shoqërinë. Aty luftohet dhe urrehet njeriu dhe jo fenomeni, fjala vjen i korrupsionit, i tradhëtisë, i dhunës e kështu me rradhë. Po a nuk është edhe sot e kësaj dite problem më i madh i njeriut shqiptar fakti se nuk arrin të bëhet bashkë përreth fenomeneve pozitive dhe kundër atyre negative, por bëhet bashkë rreth personave apo lufton personat?

Sigurisht, në kohën e monizmit kulturor, si mendim unik dhe totalitar, ka pasur artistë e regjizorë të talentuar e kush mund ta mohojë këtë gjë. Kush mund të thotë që Sandër Prosi, Robert Ndrenika, Reshat Arbana, Kadri Roshi, Ndrek Luca, Tinka Kurti, Roza Anagnosti, Rikard Ljarja, Guljelm Radoja apo Piro Milkani e Dhimitër Anagnosti, e shumë të tjerë, nuk ishin artistë? E kush mundtë mohojë që ata pranuan edhe të bëjnë kompromise me ideologjinë e kohës vetëm e vetëm që të kishin kënaqësinë të luanin në filma e të ndiqnin vokacionin e tyre kulturor si aktorë? Disa unë i kam njohur jo vetëm si artisë, por edhe si njerëz të mirë e të dashur. Të jesh artist është vokacion sikurse të jesh prift është vokacion. Por në tekstet që shkruheshin, dialogjet që hartoheshin ishin të mbushur me helm pasi shkruheshin me zell për t’i shërbyer ligësisë së regjimit antinjeri. Aktori është si lajmësi: nuk dënohet sepse thjesht sjell një lajm.

Problem, sigurisht, që nuk janë ata artistë e regjisorë që kanë punuar nën trysni, shpesh me sakrifica e frikë, por tragjedia është te ato persona që mbrojnë me fanatizëm ligësinë që gjendej brenda atyre filmave, ideologjinë poshtëruese dhe manipuluese të masave. Janë persona që kanë ende brenda vetes probleme me të kaluarën që u rri mbi krye. Shumë njerëz protagonistë të së kaluarës e mbrojnë atë, sepse janë plot ndjenja faji dhe i mbysin këto ndjenja duke mbrojtur ideologjinë vrastare të komunizmit stalinist shqiptar. Nuk kanë arritur të pranojnë se investimi që bënë ata vetë apo baballarët dhe gjyshërit e tyre ishte një investim i gabuar. Nuk arrijnë ende të pranojnë se investimi mbi 'njeriun e ri' ishte një projekt i dështuar qysh në nisje dhe se ata kanë qenë aksionistë të një shëmtimi njerëzor dhe aspak ndërtues të një 'njeriu të ri' apo ndryshe. Kur ata panë me sytë e tyre se projekti po dështonte krejtësisht dhe se si u shkërmoq në fund të viteve 80 e fillim të viteve ’90, i’u desh të gjejnë strategji mbijetese. Vetëm kur të pranojnë se ai eksperiment ishte një dështim total, vetëm atëherëdo të gjejnë paqe.

Ka edhe një problem tjetër që unë e shoh shqetësues. Unë jam ndër ata persona që janë të bindur se komunizmi është një ideologji e vdekur. Nuk mund të ngjallet më. Heterodoksia marksiste e përfaqësuar nga disa majtistë aktualë apo të gjysmës së parë të shekullit XX (e që gjithsesi gjenden në nivele të larta mendimi, e jo nëpër kafenetë apo faqet e shtypi shqiptar) nuk ka asgjë të përbashkët me atë çka ishte marksizmi i aplikuar në Shqipëri. Edhe në vendin tonë komuinzimi ka vdekur, thjesht përpëlitet në disa skuta mediash apo personash që ende vazhdojnë të rievokojnë një kohë turpi si të lavdishme. Ky është një zgjatim i banalitetit të së keqes. Çështja e filmave e parë në sinkron me shfaqje të herë pas hershme të disa eksponentëve të pushtetit dhe të makinës shtypëse të atëhershme nëpër media, nën shenjën e normalitetit, më frikëson paksa. Kjo për arsyen, sepse ata që u japin hapësirë në media apo në portale të ndryshme janë të rinj, e do të thoja, të papërgjegjshëm. Nuk mund t’u japësh hapësirë prononcimeve dhe deklaratave që kanë ngritur inatet apo hakmarrjet e tyre personale në sistem, sikurse lexova vetëm pak ditë më parë në intervistën e një eksponenti të sigurimit gjakatar të Shqipërisë komuniste. Dihej se Enver Hoxha ishte një paranojak dhe paranojën e tij personale e shfrynte në të gjithë jetën shoqërore, por këtë bënin edhe 'enverët' e vegjël të cilët hakmerreshin dhe ngrinin një sistem dhune e represioni vetëm sepse ishin prekur individualisht. Kjo gjë është e papranushme e prandaj duhet një purifikim kolektiv.

Një film si “Komisari i Dritës” apo si “Shembja e idhujve”, a i bën keq Kishës dhe priftërinjëve? Jo, aspak! Le të jepet e të transmetohet sa herë të duan. Vetëm se pas atij filmi unë shoh breza të shkatërruar të cilëve u është shpëlarë truri e janë mësuar të urrejnë me vetëdije apo pa vetëdije. Sot ato janë 40, 50 dhe 60 vjeçarë e kjo është e trishtë.

A duhet të censurohen apo jo ato filma? E çka mund të censurohet sot? Asgjë. Nuk është e mundur të censurohen. Në fund të fundit vetë fjala censurë është një fjalë me rrafshe semantike mjaft të ndryshme nga njëri-tjetri e deri edhe të kundërta. Edhe nëse i censurojnë tv-të, bota virtuale është aq e gjerë dhe e lirë saqë nuk mund të censurohet më. Filtrat duhet të jenë personalë dhe familjarë. Censura mua më frikëson paksa. Por disa gjëra duhen thënë dhe me forcë madje, jo për të dhunuar ndokënd, por për të ndalur fenomenet e për të krijuar një shoqëri më të paqtë që sigurisht ato filma nuk e krijojnë.