Shqipëri; drejtësi e vonuar, shpresa të venitura

Gentiola Madhi/ European Western Balkans

Në mesnatën e 22 korrikut 2016, pas shtatë orësh bisedimesh, Parlamenti shqiptar miratoi njëzëri reformën në drejtësi, e mbështetur fuqimisht nga BE dhe ShBA. Ky u konsiderua një moment historik për demokratizimin dhe sundimin e ligjit të vendit, duke rritur pritshmëritë për spastrimin e sistemit gjyqësor dhe avancimin e perspektivës europiane.

Katër vjet më vonë, suksesi i reformës në drejtësi (në letër) është vlerësuar gjerësisht nga qeveria dhe partnerët ndërkombëtarë. Ndërsa në praktikë ajo ka mbetur ende një iluzion, pa arritur të nxjerrë potencialin e saj. Avancimi i ngadaltë i zbatimit të reformës ka ndikuar drejtpërdrejt në funksionimin e duhur të organeve gjyqësore, duke u bërë dëshmitare e disa vendeve vakante në sistem. Ndërsa procesi i rivlerësimit (verifikimi) i vazhdueshëm ka prodhuar një sforcim në sistemin e drejtësisë, ndjekur nga dëme anësore në sferat e tjera të lidhura me të.

Në frontin e brendshëm, reforma në drejtësi ka qenë mjaft e politizuar, dhe subject I vazhdueshëm i ndikimit dhe ndërhyrjesve politike. Nën polarizimin e ashpër dhe krizëz politike dhe institucionale, retorikat e partive politike për zbatimin e reformës janë shënuar nga konfrontimet dhe akuzat e ndërsjella mbi atë që po kërkon të "kapë reformën" për interesat e veta.

Pengu i parë mbetet Gjykata Kushtetuese, e ndjekur nga Gjykata e Lartë; të dyja janë paralizuar për shkak të mungesës së gjyqtarëve. Emërimet e kësaj të fundit përbëjnë një çështje delikate për dinamikën e përgjithshme politike të Shqipërisë. Pasi të jetë funksionale, Gjykata Kushtetuese do të duhet të artikulojë një numër dosjesh të nxehta politike, siç është për shembull rrethi i mbrapshtë i krijuar me kushtetutshmërinë e zgjedhjeve lokale të vitit 2019, ku partia qeverisëse garoi e vetme, ose nisma e partisë në pushtet për të shkarkuar Presidentin, i dyshuar për sjellje arbitrare dhe shkelje të Kushtetutës, kur vendosi të shtyjë zgjedhjet lokale të vitit 2019. Funksionimi i Gjykatës Kushtetuese dhe Gjykatës së Lartë përbën gjithashtu një nga 15 kushtet e përcaktuara nga Këshilli Europian për fillimin e negociatave të pranimit.

Ndërkohë, rivlerësimi i gjyqtarëve dhe prokurorëve po vazhdon dhe janë ngritur disa kontestime për vlerësime të supozuara si subjektive, veçanërisht nga personat e pushuar. Disa prova tregojnë se organet e verifikimit janë vënë nën presion për shkak të nevojës për të dhënë rezultatet e para konkrete, duke ndikuar kështu në kohën në dispozicion të tyre për të hetuar plotësisht mbi profilet e gjyqtarëve / prokurorëve. Nëse provohet e vërtetë, në një afat më të gjatë kontestimet rrezikojnë të vënë në dyshim besueshmërinë e këtij procesi të rivlerësimit.

Në këtë drejtim, një precedent shënohet nga çështja e një gjykatësi të vetëm të Dhomës së Posaçme të Apelimit, i cili aktualisht është nën hetim për falsifikimin e dokumenteve.

Gjatë procesit të tij të verifikimit, gjyqtari kishte lënë jashtë deklarimit masat disiplinore të marra (pushimin nga puna për shkak të paaftësisë) në vitin 1997. Ky fakt nuk u shfaq gjatë rivlerësimit të tij dhe u bë publik vetëm kohët e fundit. Dhoma e Posaçme e Apelit përbëhet nga gjyqtarë të verifikuar dhe ka për detyrë të rishikojë ankesat e gjyqtarëve / prokurorëve të pushuar nga procesi i rivlerësimit. Nëse gjyqtari i përmendur është fajtor, atëherë kutia e Pandorës mund të hapet për të gjitha ato raste në të cilat ai ka qenë pjesë e aktgjykimeve të apelit. Nga ana tjetër, kjo do të shënonte një vonesë tjetër në përfundimin e reformës.

Sfidat politike dhe teknike që përputhen gjatë këtij zbatimi të reformës kanë çuar në një numër në rritje të dosjeve të prapambetura, për të cilat gjykatat duhet të marrin një vendim. Qytetarët, si përfitues të fundit të reformës, nuk kanë pasur ende mundësinë për të marrë drejtësi, duke dëshmuar kështu një vonesë të vazhdueshme në çështjet e tyre dhe shpresa të venitura. Procedurat gjyqësore të pafundme, të shoqëruara me një numër të pamjaftueshëm të gjyqtarëve dhe përpjekjeve të zakonshme korruptive, kanë çuar në më shumë se 92,600 çështje ende në dhomën e pritjes së gjykatave.

Në këtë drejtim, procesi i vetingut duket se nuk është shoqëruar me një plan të menduar mirë për rimbushjen e pozicioneve të mbuluara nga gjyqtarët e pushuar gjatë periudhës së reformimit. Gjykatat e Apelit janë prekur veçanërisht nga procesi i rivlerësimit dhe duhet ende kohë në mënyrë që të ngrihet korpusi i ri i gjyqtarëve, dhe madje edhe më shumë kohë dhe durim u kërkohet qytetarëve që të shohin çështjet e tyre të zgjidhura.

Në përgjithësi, Shqipëria sot e gjen veten përpara një situate të vështirë të sundimit të ligjit, ku drejtësia është ende në një gjendje "ëanted" dhe problemet politike brenda vendit rrezikojnë të minojnë më tej rezultatet e pritura të reformës, përveç gjendjes së brishtë të demokracisë. Gjatë viteve të kaluara, ‘frutat e pjekura’ të reformës u janë shërbyer audiencave më të gjera, si psh numri i personave të verifikuar ose pushuar nga puna, dhe perspektivat e një "lodhjeje nga pritja e drejtësisë" po dalin në sipërfaqe. Ekziston një nevojë urgjente për një vizion real afatgjatë për të siguruar drejtësi efektive në Shqipëri dhe kjo duhet të ndodhë brenda institucioneve shtetërore.

█Ky tekst është përgatitur në kuadër të projektit "Forcimi i Sundimit të Ligjit në Ballkanin Perëndimor: Mjete të vjetra për rregulla të reja", implementuar nga Rrjeti Politikon, në bashkëpunim me Qendrën për Politika Bashkëkohore, dhe me mbështetjen e Ambasadës së Mbretërisë së Hollandës.

█Përkthimi nga anglishtja: Politiko.al