Si pushteti në Serbi po e rusizon kujtesën historike dhe i mëshon rusofilisë

Paralajmërimet e ndryshimeve serioze në kulturën e kujtesës në Serbi u shfaqën që në vitin 2014. Në muajin korrik të atij viti, këshilltarët e Këshillit të qytetit të Beogradit morën vendimin për të zhvendosur permendoren e Dimitrije Tucoviçit, e cila gjendej mes sheshit Sllavija dhe rrugës Kralj Millutin, që 10 maji të shenjohet si Ditë e kujtimit të Holokaustit, si dhe në Kalamegdan, në afërsi të shëtitores buzë lumit Sava, të ngrihej përmendorja e luftëtarëve rusë dhe serbë të rënë në Luftën e Parë Botërore. Përmendorja e Tucoviçit, së bashku me varrin e tij, u zhvendos në vitin 2016 dhe në atë vend u ndërtua një shatërvan me efekte ngjyre dhe drite. Kësisoj, Dimitrije Tucoviçi (varri i tij) u zhvendos për të gjashtën herë për t’u vendosur në varrezat e reja të Beogradit, ndërsa permendorja u vendos në sheshin para ndërtesës së Bankës Kombëtare. Kësisoj përmendorja e Dimitrije Tucoviçit, përfundoi mes „shatërvanit modern muzikor“ dhe bankës, në një fare ndërhapësire koti, si një përmbajtje tërësisht e parëndësishme dhe një kulisë e këtij sheshi të njohur beogradas.

Ndoshta rastësisht, por gjithsesi është e qartë se pozicioni i përmendores tregoi në njëfarë mënyre edhe vendin e parandësishëm të ideve socialiste në Serbi dhe bëhet kësisoj njëlloj si puna e festës së 1 majit, vetëm si një e keqe e domosdoshme në funksion të simulimit të pranisë së ideve të drejtësisë shoqërore. Me zhvendosjen e përmendores, kultura e kujtimit për Dimitrije Tucoviçin është zvogluar dhe hedhur në qoshe dhe, ne vendin ku ishte është vendosur „përmendorja“ e pushtetit aktual dhe shenja e Beogradit si një park zbavitës.

Shkatërrimi i fortë i kulturës së kujtesës ka ndodhur edhe në organizimin e Ditës së çlirimit të Beogradit në vitin 2014 dhe Ditën e fitores në vitin 2019. Dita e çlirimit të Beogradit u festua me një paradë ushtarake të mbajtur me datë 16 tetor 2014, katër ditë para festës zyrtare të Ditës së çlirimit me 20 tetor. Shkaku kryesor i zhvendosjes së manifestimit festiv ishin itinerari dhe detyrimet e Presidentit rus Vladimir Putin. Duke bërë lëshime në lidhje me praktikën shumëvjeçare, pushteti në Beograd dhe në Serbi, me dëshirën për t’i bërë qejfin presidentit rus, asgjësoi traditën e tij dhe shkatërroi kalendarin festiv. Ndoshta e kotësia e këtij akti u shfaq në orgaizimin e paradës, e cila nuk shenjonte kujtimin për çlirimin e Beogradit, por në radhë të parë ishte një lajkatim për presidentin rus. Përshtypjen më „mbresëlënëse“ në këtë aktivitet e lanë presidenti i Serbisë dhe qeveria serbe që u lagën në shi atë ditë dhe as që u përpoqën të mbroheshin nga rrebeshi i fortë, ndërsa presidenti i Rusisë ishte nën çadër. Në këtë mënyrë u duk qartë vija ndërsa mes presidentit të fuqishëm të Rusisë dhe pushtetit të lagur të Serbisë.

Pranverën e këtij viti ndodhi pështjellimi i plotë në kulturën e kujtesës në Serbi. Me rastin e përkujtimit të njëzetvjetorit të fillimit të bombardimeve (1999) në Serbi, pushteti paralajmëroi mbajtjen e një parade ushtarake në Nish. Për këtë u fillua menjëherë nga puna duke adoptuar/zgjeruar Bulevardin kryesor në Nish-Bulevardin Nikolla Tesla, për t’ia adoptuar kërkesave të një parakalimi ushtarak. Ideja që të përkujtohet me paradë ushtarake fillimi i veprimeve luftarake, të përfunduara me humbje dhe Marrëveshjen e Kumanovës, ndoshta ka lindur në kuadër të riintepretimit më të ri të bombardimeve të NATO-s të vitit 1999. Me sa duket po rinovohet përsëri ajo retorika e pushtetit të Millosheviçit se Serbia e ka mundur NATO-n, e kësisoj bëhet përkujtimi gjithnjë e më i shpeshtë i fitoreve në disa beteja, e anashkalohen faktet mbi shkaqet, ngjarjet dhe përfundimin e konflikteve në territorin e Kosovës e Metohisë.

Gjithsesi u hoq dorë nga parada pa shpjegime dhe ajo u zhvendos në ditën e përkujtimit të Ditës së Fitores me 9 maj. Ndërkohë festimi i Ditë së fitores mbi fashizmin në Luftën e Dytë Botërore, që është njëkohësisht edhe Dita e Europës, në Serbi mori një kthesë të papritur. Ditën e Fitores pushteti në Serbi e festoi me futjen e një festimi të ri rus- marshin e Brigadës së pavdekshme në Beograd, Nish dhe Novi Sad. Marshi i Brigadës së pavdekshme është ideuar si manifestim publik në kujtim të pjesëmarrësve të Luftës së Dytë Botërore, në të cilin pasardhësit e tyre marshojnë duke mbajtur në dorë foto të gjyshërve të tyre, që kanë luftuar kundër fashizmit. Për herë të parë ky manifestim është mbajtur në Tomsk, në vitin 2011, dhe ka marrë formën e një aksioni shtetëror rus. Në rastin serb, krahas luftëtarëve në Luftën e Dytë Botërore u mbajtën edhe fotografitë e pjesëmarrësve të luftërave të viteve '90, madje marshin në Nish e kryesoi edhe i dënuari nga Gjykata e Hagës, gjenerali Vladimir Llazareviç. Kësisoj u krijua njëfarë festimi hibrid serbo-rus, i veçantë në llojin  e vet, në të cilin u përzien kujtimet e viktimave të Luftës së Dytë Botërore, por u theksuan në mënyrë të veçantë edhe lufta në Kosovë e Metohi dhe lufta kundër NATO-s, që në programin zyrtar të festimeve në Beograd është theksuar akoma më shumë me emëtimin e filmit „Ballkanska Megja“.

Festimi qendror i Ditës së Fitores me një paradë ushtarako-policore u mbajt me 10 maj 2019- në ditën e caktuar që më parë si ditë përkujtimore për viktimat e Holokaustit, për shkak të agjendës së Presidentit të Serbisë. Në këtë mënyrë Republika e Serbisë u largua plotësisht nga kultura e kujtesës. Duke mos shënuar fitoren mbi fashizmin me 9 maj, që është edhe Dita e Europës, demonstroi përsëri fuqinë autokratike të Presidentit të Serbisë dhe se relativizon plotësisht kalendarin festiv, nuk u kushton kujdes datave të rëndësishme në kulturën europiane të kujtesës dhe privatizon festat zyrtare.

Transformimet e majit të kulturës së kujtesës në Serbi vijuan edhe me 16 maj kur qeveria e Serbisë shpalli një festë të re zyrtare, Ditën e alfabetit sllav, në ditën e Shenjtërve Ciril dhe Metod me 24 maj. Festa e shenjtërve Cirik dhe Metod ka një domethenie të shumëfishtë në vartësi nga mjedisi që e feston. Në Bullgari fillimisht kjo datë ishte festa kombëtare, që festohet që nga shekulli i 19-të. Festimi i shenjtërve Ciril dhe Metod është futur në kulturën ruse në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të dhe kishte një domethënie të fuqishme sllave. Gjatë kohës së Bashkimit Sovjetik, me rastin e 1.100 vjetorit të vdekjes së Metodit, e festua për herë të parë festa e kulturës dhe alfabetit sllav me 24 maj. Që nga viti 1991, Federata Ruse e ka futur si festë shtetërore zyrtare, e cila që nga viti 2010, festohet në qendër të Moskës. Ortodoksia e kësaj feste me kalimin e kohës mori një domethënie më të gjerë shoqërore dhe është e lidhur ngushtë me zgjerimin e sferës së ndikimit të politikës dhe kulturës ruse. Në Serbi shenjtërit Ciril dhe Metod janë festuar nga kisha si „apostuj“- mbartës të krishërimit dhe themelues të alfabetit sllav. Me shpalljen e Ditës së Alfabetit sllav si festë zyrtare, qeveria e Serbisë ka futur në mënyrë të qartë një festë bashkëkohore ruse, të lidhur ngushtë me zgjerimin e ndikimit politik dhe kulturor rus.

Këta shembuj tregojnë qartë se është duke u kryer një tranformim i madh i kulturës së kujtesës në Serbi. Dallohen qartësisht karakterstikat e kësaj praktike- që nga vetëdëshira e deri te këmbëngulja rusofile e pushtetit aktual. Me zhvendosjen e përmendores së Dimitrije Tucoviçit dhe vendosjen e shatërvanit shumëngjyrësh është shenjuar një diskontinuitet i memorjes në hapësirën publike të Beogradit. Me zhvendosjen e festimit të Ditës së çlirimit të Beogradit në vitin 2014, dhe Ditën e Fitores në vitin 2019, është demonstruar vetëdëshira e pushtetit dhe natyra e tij autokratike. Dallohet për nga fortësia edhe veprimtaria ruse. Parada për Putinin, Marshi i Brigadës së të pavdekshmëve, Dita e alfabetit sllav, vendimi për t’i ngritur përmendore të të rënëve serbë dhe rusë në Luftën e Parë Botërore, si dhe fillimet e realizimit të përmendores së Stefan Nemanjës tregojnë prirjen drejt shndërrimit të kulturës serbe të kujtesës drejt asaj ruse. Kësisoj Serbia është larguar akoma më shumë nga ndërtimi i identitetit të përbashkët europian, gjë që vërtetohet me mungesën e plotë të përkujtimit të 100 vjetorit të Luftës së Parë Botërore në frymën e pajtimit. Në vend të festimeve shtetërore Dita e Fitores/Dita e Europës është mbajtur marshi prorus  i Brigadës së të pavdekshmëve. E gjitha kjo tregon qartë, jo vetëm largimin nga Europa, por duket edhe si rigjallërim i ideve të viteve 1990-të për Serbinë si guvernë ruse.

*Autori është Profesor i Fakultetit Filozofik në Beograd. Përktheu për Politiko.al: Xhelal Fejza