A vuani nga ‘verbëria kohore’? Ekspertët: Vonesat e shpeshta mund të kenë edhe bazë gjenetike

“Verbëria kohore” është kthyer vitet e fundit në një term shumë të përdorur, shpesh si shpjegim për njerëzit që vonohen vazhdimisht.

Pothuajse të gjithë njohim dikë që nuk arrin kurrë në orarin e caktuar. Madje, për disa persona, miqtë detyrohen ta “rregullojnë” orarin: u thonë se rezervimi është në orën 19:00, edhe pse në të vërtetë është në 20:00, vetëm që të gjithë të mbërrijnë në të njëjtën kohë.

Por ndërsa disa njerëz janë thjesht të dobët në planifikim, ekspertët thonë se të tjerë mund të jenë të prirur biologjikisht të kenë një perceptim më të paqartë të kohës.

Termi u përdor për herë të parë nga psikologu klinik Russell Barkley në vitin 1997 dhe i referohet “problemit serioz që njerëzit me ADHD kanë në menaxhimin e sjelljes së tyre në raport me intervalet kohore dhe kalimin e kohës në përgjithësi”.

Ky fenomen është lidhur gjithashtu me ankthin dhe autizmin.

Prandaj, ndërsa disa përdorues të rrjeteve sociale argumentojnë se personat që vonohen vazhdimisht 30 minuta në çdo takim shoqëror, por arrijnë në kohë në punë, janë thjesht të pakujdesshëm, ekspertët thonë se në disa raste nuk bëhet fjalë vetëm për mungesë respekti apo menaxhim të dobët të kohës.

Çfarë është “verbëria kohore”?

Sipas ekspertëve, verbëria kohore është vështirësia për të kuptuar se sa kohë do të marrë një detyrë, ose sa kohë ka kaluar realisht.

Kjo lidhet me funksionet ekzekutive të trurit, të cilat zhvillohen kryesisht në lobin frontal. Funksioni ekzekutiv është aftësia për të menaxhuar dhe organizuar detyrat e përditshme. Ai përfshin planifikimin, vendosjen e prioriteteve, ndarjen e projekteve të mëdha në hapa më të vegjël dhe kryerjen e disa detyrave njëkohësisht.

Personat që kanë vështirësi në këtë aspekt kanë më shumë gjasa të përjetojnë verbëri kohore. Ata mund të kenë probleme për të nisur detyra, për t’i përfunduar angazhimet, për të kontrolluar impulset ose për të mos u shpërqendruar lehtë. Këto janë edhe disa nga tiparet që shpesh lidhen me çrregullimin e deficitit të vëmendjes, ADHD.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo person që vonohet vazhdimisht ka ADHD, apo se ka automatikisht një justifikim të gatshëm.

A mund të jetë gjenetike?

Një studim në SHBA ka sugjeruar se verbëria kohore mund të ketë edhe bazë gjenetike.

Në këtë studim, pjesëmarrësve iu kërkua të përfundonin një detyrë brenda një afati të caktuar. Ata që ishin kronikisht të vonuar kishin shumë më pak gjasa ta kontrollonin natyrshëm orën, krahasuar me personat që e konsideronin veten të përpiktë. Si rezultat, ata shpesh e tejkalonin kohën pa e kuptuar.

Vitet e fundit, studiuesit kanë nisur të gjejnë prova se verbëria kohore është më shumë se thjesht mungesë organizimi.

Një meta-analizë e madhe e vitit 2022, e publikuar në “Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry”, analizoi 55 studime që krahasonin persona me ADHD me persona pa këtë gjendje.

Studiuesit zbuluan se individët me ADHD performonin vazhdimisht më dobët në detyra të ndryshme që lidhen me kohën, përfshirë vlerësimin e intervaleve kohore, riprodhimin e tyre dhe dallimin mes kohëzgjatjeve të ndryshme.

Ata arritën në përfundimin se ka prova për një “gamë të gjerë deficitesh në perceptimin e kohës” të lidhura me ADHD.

Studimi zbuloi gjithashtu se personat me ADHD bënin gabime më të mëdha kur përpiqeshin të vlerësonin sa kohë kishte kaluar dhe kishin më shumë paqëndrueshmëri në gjykimin e intervaleve që zgjasnin disa sekonda ose minuta.

“E ardhmja nuk duket reale derisa bëhet emergjencë”

Dr. Russell Barkley, një nga studiuesit më të njohur në botë për ADHD-në, ka argumentuar më herët se ADHD është në thelb një çrregullim i vetërregullimit në raport me kohën.

Ai ka thënë se shumë njerëz me ADHD jetojnë në një botë ku afatet dhe pasojat e ardhshme nuk kanë ndikim të mjaftueshëm mbi sjelljen e tyre të tanishme, derisa ato bëhen të menjëhershme dhe urgjente.

“Deficiti më shkatërrues që ADHD prodhon në jetën e të rriturve është prishja e strukturës së kohës. E ardhmja nuk duket reale derisa kthehet në emergjencë”, ka thënë ai.

Kjo mund të shpjegojë një situatë shumë të njohur: dikush shikon orën, sheh se ka edhe 20 minuta para se të dalë, nis një detyrë të shpejtë dhe papritur kupton se ka kaluar një orë.

Sipas psikologëve, kjo shpesh reflekton një vështirësi reale për të monitoruar kalimin e kohës kur vëmendja është e përqendruar diku tjetër, dhe jo domosdoshmërisht një vendim të vetëdijshëm për t’u vonuar.

Shpjegim, por jo justifikim

Për ekspertët, dallimi kryesor është mes shpjegimit të sjelljes dhe justifikimit të saj.

Studiuesit thonë se njerëzit me verbëri kohore nuk janë domosdoshmërisht të pasjellshëm apo të pakujdesshëm me qëllim.

Megjithatë, specialistët theksojnë se pranimi i bazës neurologjike të kësaj vështirësie nuk e heq përgjegjësinë personale.

Përkundrazi, sipas tyre, kjo tregon nevojën për strategji praktike përballimi, si përdorimi i alarmeve, kalendarëve, kohëmatësve të dukshëm dhe kujtesave të tjera të jashtme, për të kompensuar vështirësinë e brendshme në ndjekjen e kohës.

Me fjalë të tjera, verbëria kohore mund të shpjegojë pse disa njerëz vonohen vazhdimisht, por kuptimi i problemit është vetëm hapi i parë.

Ekspertët e ADHD-së thonë se njohja e kësaj sfide duhet t’i nxisë njerëzit të krijojnë sisteme që e ulin ndikimin e saj në punë, marrëdhënie dhe jetën e përditshme.