Lea Ypin e shpëton fundi

Alfred Lela

Alexis de Tocqueville shkruan se, në një revolucion, ashtu si në një roman, pjesa më e vështirë për të shpikur është mbyllja. Lea Ypi në romanin biografik “Të poshtëruar”, jo vetëm ia ka dalë të shpikë një fund të hatashëm, por edhe është shpëtuar prej tij.

Një mbyllje e tillë e debutimit të saj si romanciere, e ka shpëtuar Ypin nga të mosqenit shkrimtare. E paragjykuar (me të drejtë!!!) edhe prej të vetëshpallurit si neo-marksiste, se jep mësim në London School of Economics, një prej çerdheve të progresivizmit botëror, por edhe librit të saj të parë, memuarit “Të lirë”, ajo i shpëton për një fije-falë asaj mbylljes së hatashme- të etiketuarit si autore e një romani-agjendë. Thënë pak më butë, e një romani politik, që në vetvete nuk është një gabim, sepse Houllebecq psh shkrun romane politike të hatashme. Ama, me një ndryshim të madh nga autori francez, i cili është një salmon që shkon kundra rrymës (shfaq prirje të djathta apo të paktën anti-multikulturaliste), zonja Ypi nuk do të qe më shumë se një tjetër progresiste, të cilën nuk e dallon asgjë nga një zhgan autorësh të multikulturalizmit global, mbështetësit e të cilit nuk kanë kuptuar ende se dëmi i kësaj epidemie, nuk është se përqafon të gjitha kulturat, por se mëton, apo ndërton, se ato janë të gjitha të barabarta.

Duket kjo psh në Salonike le Magnifique, qytetin real dhe virtual, që përshkruan Ypi, të gjyshërve të saj, ku grekët, turqit, hebrejtë, shqiptarët e të tjerë, jetojnë në një thuajse parajsë e cila prishet (vini re!!!) nga një inkursion i supremacisë së një kulture kundër tjetrës, në fillim nga fashizmi italian dhe pastaj nazizmi gjerman.

Ypi nuk e thotë, por e nënkupton, se multikulturalizmi i Perandorisë Osmane u shkërmoq dhe hapi një kuti Pandore ku mbeti vetëm shpresa e një të shkuare.

Nuk është vetëm multikulturalizmi beninj i Selanikut, ku gjallëron sidomos një islam psikedelik, përfaqësuar nga bejlerët dhe pashallarët shqiptarë të ish-Perandorisë, që e bën romanin me agjendë, por edhe një e shkuar që i brendashkruhet së tashmes. Një episod i shkurtër, kur gjyshja e saj, asokohe vetëm vajzë, shfaqet në derën ku troket një personazh tjetër, dhe e paraqet veten edhe si Leman Ypi edhe si Ibrahim bej, hem femër, hem mashkull, pra në urën e ylbertë që të çon në brigjet, sot të lejuara dhe thuajse të lakmuara, të transgjinisë. Në njëfarë mënyre, me romanin debutues “Të poshtëruar”, theksohet edhe më fort se me “Të lirë”, plotësimi i autores si darling e rretheve ultra-progresiste botërore, nga Londra deri në New York. Ypi, nga një familje konservatore shqiptare, tradicionale sa edhe Perandoria Osmane (megjithë spërkatjet multikulturale, herë të njëmendta e herë të pandehura), bëhet kështu një Ayaan Hirsi Ali e së majtës. Atë që Ariana Huffington, u përpoq por nuk arriti, në Amerikë, atë që Oriana Fallaci bëri, për një Oksident të një kulture të përveçme dhe njëheri të përbashkët, të ngulur në trashëgiminë judeo-greko-kristiane, Lea Ypi, që rridhte nga Perandoria Osmane, kalonte nga Perandoria sovjetike e Enver Hoxhës dhe hidhej në brigjet, tashmë të mësyra e të përmbysura të Perëndimit, nga Itali e deri në Britani, vinte për ta përmbyllur kutinë e Pandorës, nga ku kishin dalë gjithë të të këqijat. Kësaj here për të lënë brenda, sërish shpresën, por atë të së ardhmes. Të një të ardhmeje si përherë të pamundur, sepse në të mungon e shkuara, dhe e tashmja është një revolucion kulturor permanent.

Dmth një utopi, e cila si gjithmonë, është gjithë çka të majtët mund të lënë trashëgimi.

Megjithatë, siç edhe hyrja parashtron, Lea Ypin e shpëton fundi. Me ardhjen e Trump dhe nje resurge të konservatorizmit, duket se ajo nuk do mundet ta shkruajë dot fundin që do për revolucionin e saj progresisto-marksist, por e ka bërë për romanin.  

Fundi i romanit, me dy personazhe identike, që kanë pësuar fate thuaj të njëjta, me të njëjtit emra, të njëjtën prejardhje, të njëjtin mbiemër, dhe, sidomos, krijesa të të të njëjtit “multikulturalizëm”, megjithëmend që shpëton veprën, por duket se edhe autoren. Në një ironi dhe spërdredhje (twist) të hatashme, autorja e multikulturalizmit dhe e trasgender-it kthehet në autore të transhendencës dhe misterit. Në 390 faqe ajo konstrukton protagonistët pa Zot-zoti, si në të gjithë tekstet e të majtëve shkruhet me të vogël- dhe në fund ndërton një mbyllje-përmbysje për romanin e saj-ndoshta edhe për vetë utopinë, transhendencën. Pra, njerëzit nuk janë bij të absurdit, por të misterit.

10 faqet përmbyllëse, paradoksalisht ose aspak kështu, janë edhe më të fuqishmet e romanit. Ndoshta, edhe për faktin se, në fund, autorja zgjedh të jetë vetvetja e nënvetëdijes, apo se teksti e zgjedh (apo detyron! Autoren?) të dalë nga vetëdija e romanit me agjendë. Me gjasë, kjo intuitë që arrihet vetëm nëpërmjet transhendentales, e ka shtyrë Lea Ypin të mos e trajtojë “Të poshtëruar” si një sequel të “Të lirë”, pra si një biografi, por si një roman. I është dashur ajo liri e fiction-it, e munguar te “Të lirë”, për të shkruar “Të nënshtruarit”.

Është e qartë se romani është autobiografik, por vetëm Letërsia ama, mund dhe ia ka dhënë Lea Ypit shkëndijën dhe mjeshtërinë për atë mbyllje.

Ndoshta, bashkë me një dilemë: a është filozofe (një thuajse konstrukt social) apo shkrimtare (një krijim i transhendencës) më e mirë!?