'Treni ka ikur', a ka ende rrugë për Kosovën drejt BE-së?

Tre vjet e gjysmë pasi dorëzoi aplikimin për anëtarësim në Bashkimin Evropian, Kosova vazhdon të presë që kërkesa e saj të kalojë hapin e parë procedural.

Ndërsa zgjerimi është rikthyer në qendër të agjendës së BE-së, perspektiva evropiane e Kosovës mbetet e bllokuar. Çfarë e mban peng procesin dhe a ka ende rrugë për ta zhbllokuar?

Kur Irlanda mori Presidencën e Këshillit të Bashkimit Evropian më 1 korrik, zgjerimin e vendosi në mesin e prioriteteve kryesore për gjashtë muajt e ardhshëm.

Megjithatë, në programin e saj, nuk ka asnjë referencë të veçantë për Kosovën.

A është kjo vetëm një mungesë simbolike apo një tregues i “vendit” që Kosova zë sot në agjendën e zgjerimit të BE-së?

Në përgjigjen që i dha Radios Evropa e Lirë, Presidenca irlandeze sqaroi se mbështet përparimin e të gjitha vendeve kandidate dhe kandidate potenciale, përfshirë Kosovën, drejt anëtarësimit në BE.

Por, e shoqëroi këtë mbështetje me një formulim të dëgjuar shpesh në Bruksel: përparimi do të varet nga kushtet që duhet të përmbushen dhe nga zbatimi i reformave të nevojshme.

Prapa këtij qëndrimi diplomatik fshihet një realitet shumë më kompleks për Kosovën.

Një proces i bllokuar që në hapin e parë

Redaktori i Radios Evropa e Lirë për çështjet evropiane, Rikard Jozwiak, thotë se Kosova, aktualisht, nuk është në mesin e prioriteteve të zgjerimit të Bashkimit Evropian.

Kur Irlanda flet për zgjerimin, sipas tij, fokusi është te vendet që tashmë kanë avancuar më shumë në procesin e anëtarësimit, si Mali i Zi dhe Shqipëria, por edhe tek Ukraina dhe Moldavia, të cilat, pas agresionit rus në Ukrainë, kanë fituar rëndësi të re strategjike për BE-në.

“Kosova ka ngecur në zgjerim që kur ka dorëzuar kërkesën e saj për anëtarësim në fund të vitit 2022, dhe nuk pres ndonjë lëvizje as në gjashtë muajt e ardhshëm”, thotë Jozwiak.

Sipas procedurave të BE-së, është presidenca e Këshillit të BE-së ajo që vendos nëse një aplikim futet në shqyrtim.

Kosova e dorëzoi kërkesën e saj më 15 dhjetor 2022, në ditët e fundit të Presidencës çeke.

Por, asnjë nga presidencat që pasuan, nuk e shtyu përpara.

Si rezultat, aplikimi vazhdon të mos kalojë as fazën e parë formale: shqyrtimin nga Këshilli dhe dërgimin në Komisionin Evropian për vlerësim.

Jozwiak thotë se pengesat nuk lidhen me presidencën e radhës, por me mungesën e konsensusit politik brenda vetë Bashkimit Evropian.

“Presidenca e fundit që provoi të testonte gatishmërinë e Këshillit për t’ia përcjellë aplikimin e Kosovës Komisionit Evropian, ishte Suedia, në vitin 2023. Që atëherë, askush nuk e ka ndërmarrë një hap të tillë”, thotë Jozwiak.

Ai shton se nuk ka asnjë shenjë se pesë shtetet anëtare që nuk e njohin Kosovën – Spanja, Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Qiproja – kanë ndryshuar qëndrimin e tyre.

Për këtë arsye, sipas tij, Irlanda mund të arrijë shpejt në përfundimin se nuk ekziston mbështetja e nevojshme politike për ta çuar përpara aplikimin e Kosovës dhe, rrjedhimisht, të mos e hapë fare këtë çështje në Këshillin e BE-së.

Radio Evropa e Lirë kërkoi edhe qëndrimin e Qeverisë së Kosovës lidhur me pritjet nga Presidenca irlandeze dhe hapat që synon të ndërmarrë për avancimin e procesit të integrimit evropian, por deri në publikimin e këtij materiali nuk mori përgjigje.

Këtë javë, në Prishtinë u mbajt takimi i Komitetit të Stabilizim-Asociimit ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian, ku BE-ja kërkoi përshpejtimin e reformave, veçanërisht në administratën publike, sundimin e ligjit, lirinë e shprehjes dhe mbrojtjen e të drejtave themelore, përfshirë ato të komuniteteve joshumicë.

Qeveria e Kosovës, nga ana e saj, riafirmoi përkushtimin për zbatimin e obligimeve që rrjedhin nga Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit (MSA).

Përtej reformave të Kosovës

Ngecja e Kosovës në rrugën drejt Bashkimit Evropian, sipas njohësit të politikës së zgjerimit në Iniciativën Evropiane për Stabilitet (ESI), Adnan Qerimagiq, nuk mund t’i atribuohet vetëm mungesës së reformave apo zhvillimeve politike në vend.

Sipas tij, përgjegjësi mban edhe vetë Bashkimi Evropian, i cili ende nuk e ka ndërmarrë as hapin e parë procedural për shqyrtimin e aplikimit të Kosovës për anëtarësim.

Qerimagiq argumenton se BE-ja ka dëshmuar edhe më herët se mund të gjejë zgjidhje juridike për ta avancuar marrëdhënien me Kosovën, pavarësisht faktit se pesë shtete anëtare nuk e njohin pavarësinë e saj.

Si shembull ai përmend Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit, për të cilën u gjet një formulë ligjore që mundësoi hyrjen e saj në fuqi.

“Një qasje e ngjashme mund të zbatohet edhe për ta çuar përpara aplikimin e Kosovës për anëtarësim”, thotë Qerimagiq për Radion Evropa e Lirë.

Pengesa nuk është vetëm procedurale, sipas profesorit në Universitetin e Gracit, Florian Bieber.

Ai thotë se Bashkimi Evropian e ka lidhur përparimin e Kosovës në procesin e integrimit me dialogun për normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë – një proces që, sipas tij, prej kohësh ka humbur momentumin.

“Në këtë pikë, dialogu ka të bëjë vetëm me menaxhimin e stabilitetit, jo me ndonjë zgjidhje. Për rrjedhojë, vështirë se mund të ketë përparim në perspektivën evropiane të Kosovës, derisa Bashkimi Evropian ose të heqë dorë nga kushtëzimi i saj me dialogun, ose derisa vetë dialogu të marrë një drejtim më serioz”, thotë Bieber për Radion Evropa e Lirë.

Sipas tij, kjo do të thotë se edhe një presidencë e Këshillit të BE-së që e ka zgjerimin në mesin e prioriteteve, ka pak hapësirë për të ndryshuar dinamikën në raport me Kosovën.

Në rastin më të mirë, thotë ai, Presidenca irlandeze mund të nxisë një diskutim mbi mënyrën se si është ndërtuar procesi i zgjerimit për Kosovën dhe nëse perspektiva e saj evropiane duhet të vazhdojë të kushtëzohet nga dialogu me Serbinë.

Por, edhe për këtë ai sheh pak gjasa.

Bieber vlerëson se mungesa e institucioneve të konsoliduara në Kosovë, por edhe raportet e tensionuara që Qeveria në detyrë e Albin Kurtit ka krijuar me disa shtete kyç të Bashkimit Evropian, kanë zbehur gatishmërinë politike në Bruksel për të ndryshuar qasjen ndaj Kosovës.

“Kështu që, nuk shoh shumë gatishmëri nga ana e BE-së për të ndryshuar dinamikën dhe nuk mendoj se Irlanda është në gjendje të bëjë shumë në këtë drejtim”, thotë Bieber.

Një klimë e tillë politike përkon me një periudhë të zgjatur paqëndrueshmërie institucionale në Kosovë.

Për më shumë se një vit e gjysmë, vendi është përballur me ngërç politik, pasi tri procese zgjedhore, të mbajtura brenda 16 muajve, nuk kanë prodhuar një shumicë të qëndrueshme parlamentare.

Aktualisht, Kosova pret formimin e institucioneve të reja pas zgjedhjeve të 7 qershorit, në të cilat Lëvizja Vetëvendosje, e udhëhequr nga Albin Kurti, doli sërish forca e parë politike.

Çfarë mund të bëjë Kosova?

Jozwiak thotë se hapësira për ta afruar Kosovën me Bashkimin Evropian, në fazën aktuale të zgjerimit, është e kufizuar.

“Mendoj se treni për këtë ka ikur”, thotë ai.

Por, veçon një çështje që, sipas tij, vazhdon të ketë peshë të madhe në institucionet evropiane: përparimin drejt themelimit të Asociacionit të komunave me shumicë serbe.

“Ky ka qenë gjithmonë një kusht kyç i BE-së dhe mbetet i tillë edhe tani, edhe pse momentumi, sigurisht, nuk është më aty kur bëhet fjalë për dialogun”, thotë Jozwiak.

Asociacioni i komunave me shumicë serbe buron nga Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013, e arritur në dialogun Kosovë-Serbi, të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian.

Ai parashihet si një mekanizëm bashkëpunimi ndërmjet komunave me shumicë serbe në Kosovë.

Ndër vite, BE-ja ka këmbëngulur se themelimi i tij është një nga obligimet kryesore të Kosovës në kuadër të dialogut, por procesi ka mbetur i bllokuar, për shkak të mosmarrëveshjeve rreth kompetencave të Asociacionit dhe shqetësimeve se ai mund të cenojë funksionalitetin e shtetit.

Për më tepër, edhe vetë dialogu mes Kosovës dhe Serbisë është në një periudhë stagnimi.

Takimi i fundit në nivel të lartë është mbajtur në shtator të vitit 2023, pak para sulmit të armatosur në Banjskë.

Që prej atëherë, përpjekjet e Bashkimit Evropian për ta rikthyer procesin në binarë nuk kanë prodhuar ndonjë përparim domethënës.

Ku qëndron Kosova në raport me rajonin?

Ndërsa procesi i integrimit të Kosovës ka mbetur praktikisht i ngrirë, pjesa më e madhe e vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor kanë shënuar, në shkallë të ndryshme, përparim në rrugën drejt BE-së.

Mali i Zi mbetet kandidati më i avancuar, me të gjithë kapitujt e negociatave të hapur dhe shumicën e tyre tashmë të mbyllur përkohësisht.

“Vendi i Malit të Zi në Bashkimin Evropian tani po merr formë”, ka thënë komisionarja për Zgjerim e BE-së, Marta Kos, gjatë një vizite në Podgoricë në muajin maj.

Nëse anëtarësimi i tij materializohet në vitin 2028, siç synohet, ai do të shënonte zgjerimin e parë të Bashkimit Evropian në 15 vjet, që nga pranimi i Kroacisë në vitin 2013.

Shqipëria po zhvillon negociatat e anëtarësimit, ndërsa Maqedonia e Veriut, megjithëse i ka nisur zyrtarisht ato, përballet me bllokada politike, sidomos nga Bullgaria, për hapjen e kapitujve të parë.

Bosnje dhe Hercegovina mori dritën e gjelbër për hapjen e negociatave të anëtarësimit në vitin 2024, ndërsa Serbia, ndonëse negocion me BE-në që nga viti 2014, ka mbetur prej vitesh pa hapur kapituj të rinj, për shkak të mungesës së reformave dhe mosharmonizimit me politikën e jashtme të BE-së, veçanërisht ndaj Rusisë.

Në kontrast me to, Kosova mbetet i vetmi vend i Ballkanit Perëndimor që nuk ka as status kandidati për anëtarësim në BE./Radio Evropa e Lirë/