Jeta përtej iluzionit të së vërtetës

nga Durim Taçi

Iluzionin e s'vërtetës?

Të tjerët e kan'

E mu më bajnë dam

Se e di ç'ka asht. 

Në këtë shënim tronditës shkruar me dorën e vet, artisti Renzo Collura, duket se na ka lënë një kod intepretimi. Kjo refletohet fund e krye në strukturën e librit të Stefan Çapalikut.  

    Renzo Collura - një artist i humbur në Shqipëri’ është i dyti në serinë e monografive sipas një modeli multiform, pas ‘Imago & Verbum’ (‘Zeta’ Tiranë 2020), në të cilët pranëvihen, nga njera anë, ‘objektiviteti’ i imazhit, i fotografisë, i pikturës, me mundësinë, dyshimin, pohimin, mohimin, kundërshtimin, pranimin me rezervë, që të lejon gjuha e shkruar, nga ana tjetër. Nuk është e rastit që edhe shënimi i cituar më sipër është paraqitur i fotografuar nga vetë Çapaliku, si model i simbiozës foto e tekst.

    Qasja e re e autorit duket se frymëzohet në atë që quhet ‘alfabetizim i ri vizual’. Gjuha e shkruar lëshon terren, nuk e ka atë pozicionin e dominimit absolut, për t’i dhënë pamores më shumë peshë e për të lehtësuar kësisoj leximin, perceptimin. Dhe po të kemi parasysh atë që ka thënë Bart , se imazhi fotografik ka një status të veçantë, ‘ai është një mesazh pa kod’, duke shtuar pastaj edhe mesazhe të tjera pa kod, siç mund të konsiderohen edhe vizatimet, pikturat, të pranishme në dy librat e Çapalikut, pranëvënia me tekstin e shkruar, krijon një perisazh të larmë, por të njëhsuar semantik, i cili vjen e intepretohet me një kod të përbashkët.

    Procedimi i Çapalikut është në linjën e një të shkruari metahistorik, ai na rendit faktet, datat, situatat në një formë vertikale, por derdh pastaj në to përmes një narracioni horizontal, kohor, atë që Renzo ka humbur dhe mendon se duhet nxjerrë në dritë për publikun shqiptar dhe italian.

    Renzo Collura është në fakt Odiesu artist që nuk arriti dot të largohet nga të dy brigjet, ai talian dhe ai shqiptar, ai i jetoi ato me iluzionin e artit dhe me forcën e jetës.

    Libri, si tekst i shkruar, është një rrëfim në vetë të tretë mbi heroin, artistin, por vjen si të ishte shkruar në vetën e parë. Na duket sikur është vetë artisti që tregon peripecitë e tij. Bëhet një paralelizëm me mitin e Odiseut dhe shumçka përputhet sigurisht. Janë të gjithë elementët bazë. “Kështu, me gjasë pa mbaruar lufta Italo-Greke, në fillim të vitit 1941, ende pa përfunduar vitin e dytë të studimeve të larta Renzo Collura niset për luftë. Ai braktis Penelopën - Lina dhe Telemakun e vet Athos, dhe i hipën anijeve për në bregun tjetër të Adriatikut, në vendin përballë, Shqipërinë, sepse megjithëse lufta zhvillohej midis Italisë dhe Greqisë, fushëbeteja ishte Shqipëria e Jugut. Pa e ditur as vetë, Troja e tij, për shtatë vjet rrjesht do ishte Shqipëria” 

    Stefan Çapaliku na tërheq vëmendjen tërthorazi  për një ndryshim të rëndësishëm. Odiseu ynë, Renzo nuk e ka fituar luftën kur ka lënë fushëbetejën dhe mbase ky fakt ja ngadalëson kthimin për në Itakën e tij. I duhet të tejkalojë iluzionin e kësaj të vërtetë. Ai zbulon se e vërteta e tij, sfida e tij nuk ka qenë ajo luftë. Dhe vetë veshja e tij ka brenda luftën dhe paqen. “Një djalosh i veshur përgjysmash, ushtarak nga poshtë dhe si punë civili nga lart, me një këmishë që dikur duhej të kishte pasur ngjyrë”

     Në tërësinë  vet teksti sikur është një kthim i dytë i artistit në shtëpi. Dhe për ta sjellë Renzon, autorit i është dashur të bindet që ai nuk kishte ardhur ende. Autori nuk ka bërë vetëm kërkime të natyrës bibliografike, studimore. Atij i është dashur të udhëtojë në Milano dhe të takojë njerëzit që e kanë jetuar me artistin. Si shkrues i këtyre radhëve, kujtoj një tëkim të tij me Athos Collura, i biri i artistit – Telemaku që e ka përjetuar këtë kthimin të pjesshëm të babait. Flatët e Athos-it, edhe ai artist, janë sjellë të plota në tekstin e Çapalikut: “Nga vetë natyra e tij e mbyllur dhe e ndrojtur, nuk para fliste për të kaluarën e tij ushtarake, si student  në Akademinë e Arteve të Bukura të Torinos, apo për vitet kur jetoi në Greqi e në Shqipëri. Është njësoj si të ketë përjetuar “Jetë Paralele” të llojit të Plutarkut. Donte ta mbronte e ta ruante ekzistencën e tij të çmuar e të brishtë, njësoj edhe krijimtarinë”.

    ‘Odiseu’ i Stefan Çapalikut është një procedim i natyrës postmoderne, pasi ai e merr mitin për ta dekonstruktuar qëllimshëm. Të krijohet përshtypja se Odiseu ynë, Artisi Renzo Collura, si ka zbuluar se ndodhet jashtë habitatit të tij, luftës, ka kuptuar se ai nuk mund të jetë ushtari, luftëtari mizor që duhet të vrasë, nxjerr penelin dhe shkon të jetojë pikërisht si artist në dy nga qyetetet më parfaqësuese të Shqipërisë së atyre viteve Shkodra dhe Durrësi.

    Por në cilin breg ka zbarkuar Renzo Collura, nga është nisur këtë radhë? Historia që lexojmë në librin e Çapalikut, veç të tjerash në dy gjuhë italisht e shqip, ndërsa përshkruan peripecitë e kthimit të Renzos në Itakën e tij, paralelisht na e sjell edhe një herë artistin në Shqipëri, përmes përshkrimit të ‘një magjie dhe joshjejeje orientale”, e pranishme në krijimtarinë e periudhës italiane të artistit, faktit që “Në kuadrot e tij shfaqet një përmallim lirik, një vetmi pikëlluese, një simfoni ngulmuese drejt një lloj magjepsjeje të fshehtë” 

   Në vendin ku ka lindur, në Grotte të Siçilisë, së fundmi po ndërtohet një muze me emrin e tij, por ndërkohë publiku i gjerë, ai italian e shqiptar, mund t’i gëzohet ndërkohë këtij kontributi që vjen nga Shqipëria, nga një shkodran dhe me mbështetjen e Bashkisë së qytetit ku ai gjeti strehën e parë në të cilën u pranua si njeri dhe si artist.