Kur “ironia” bëhet alibi: Rama, starchitect-ët dhe “The Albanian Files”

Nga Vincent Yūsui van Gerven Oei, The Albanian Mechanism

Në mënyrë jo të habitshme, gjatë fundjavës ka pasur shumë pak reagime ndaj artikullit tim të javës së kaluar nga arkitektët ndërkombëtarë në “The Albanian Files”, pavarësisht ftesës sime të mirë për të reaguar. I vetmi që gjeti kohë të më përgjigjej ishte Martin Sobota nga Cityförster, i cili, në kontributin e tij në publikimin e sipërpërmendur, shkruan:

“Ne u magjepsëm nga pyetjet rreth mënyrës se si bregdeti i fundit i pazhvilluar i Mesdheut mund të zhvillojë një model të ri, në vend që të bjerë pre e turizmit masiv grabitqar që në fund shkatërron atë që kërkon të shfrytëzojë.”

Por në vend që Sobota të fliste publikisht kundër shkatërrimit nga “turizmi masiv grabitqar” që po shkatërron aktualisht bregdetin shqiptar, ai më shkroi një email në holandisht:

“Oh Zot, Vincent. Ndoshta i njeh esetë e Reinier-it. Ky shkrim është natyrisht ironik. E kuptoj që përballë ngjarjeve të fundit humbet sensin e humorit, por e di gjithashtu me siguri që Reinier nuk dëshiron të anulojë zgjedhjet apo ta ngrejë Ramën në mbret. Dhe sigurisht as ne nuk duam këtë.

Për t’iu përgjigjur pyetjeve të tjera: "Ne kurrë nuk kemi paguar para apo dhënë përfitime për zyrtarë qeveritarë, ne e bëjmë gjithë punën tonë mbi bazën e faturave dhe transfertave bankare zyrtare dhe, sa të jetë e mundur, bëjmë verifikime mbi klientët tanë.”

Paragrafi i fundit standard ishte në anglisht, pa dyshim i dërguar nga këshilltarët e tij ligjorë dhe i kopjuar direkt në email. Njeriu pyet veten çfarë do të thotë për të të bësh “verifikime” për klientin e tij Gjikuria shpk, keqpërdorimi i subvencioneve bujqësore të BE-së nga e cila është publikisht i njohur.

Sidoqoftë, argumenti “por ishte ironik” është bërë kundërpërgjigjja e preferuar e komunitetit të “starchitect”-ëve (të quajtur edhe “art army” ose “arch army”, sipas grupit të tyre në WhatsApp), dhe madje edhe kryeministri Edi Rama e përdori këtë mbrojtje në podcast-in e tij gjatë fundjavës:

Ky libër quhet “The Albanian Files”. Është një nga librat më të rëndësishëm që janë botuar vitet e fundit në fushën e arkitekturës dhe planifikimit urban në Evropë dhe në botë. […] “The Albanian Files” është sulmuar nga inkuizicioni revolucionar – nuk mund ta quaj intelektual, sepse nuk është – ndërsa nuk është libri im, dhe nuk është një publikim i kontrolluar nga unë. Unë vetëm kam shkruar parathënien. […]

Sigurisht ka gjëra që mund të diskutohen, por të çmontosh një publikim të tillë, sikur të ishte Revolucioni Kulturor Kinez, dhe pastaj të kapesh pas një teksti që është auto-ironik i një arkitekti që përfaqëson një nga studiot më të mëdha në historinë e arkitekturës bashkëkohore, OMA, e themeluar dhe drejtuar nga legjendarja Rem Koolhaas, kjo i kalon të gjitha! […]

Ky libër është kthyer përmbys. Megjithatë, tregon se në fakt libri është plotësisht i lirë, pa kontroll. Të gjithë kontribuesit kishin liri të plotë në shkrimet e tyre. […] Letra e Reinier de Graaf është dëshmi e kësaj autonomie. […] Duhet ta njohësh autorin, ai ka një stil ironik, satirik dhe hiperbolik të njohur globalisht që e përdor në punën e tij.

Si Sobota ashtu edhe Rama dyshojnë se unë “e njoh autorin”. Prandaj le të shohim edhe gjëra të tjera që De Graaf ka thënë, për shembull gjatë festivalit “Bread and Heart” në vitin 2025…

(tekst vazhdon duke analizuar pjesëmarrjen e arkitektëve, lidhjet me Ramën dhe reagimet emocionale gjatë panelit, duke i krahasuar ato me kultin politik dhe duke e quajtur këtë sjellje si mungesë autonomie profesionale dhe ndikim politik të fortë.)

Autori vazhdon duke argumentuar se këta arkitektë nuk janë të pavarur, por të lidhur ngushtë me projektet dhe interesat në Shqipëri, duke sugjeruar se “ironia” po përdoret si mbrojtje për të shmangur përgjegjësinë.

Në fund, ai arrin në përfundimin se pretendimi për ironi është thjesht një justifikim dhe se në thelb bëhet fjalë për hipokrizi.