‘Diella’ mes skandaleve dhe padisë, gazeta zvicerane: Si u rrëzua 'simboli' anti-korrupsion i Ramës?

Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, kishte plane të mëdha kur emëroi një chatbot si anëtar kabineti. Por tani rezulton se: kundër korrupsionit, roboti nuk është aq i aftë. Pikërisht krijueset e tij dyshohet se janë mashtruese, shkruan gazeta zvicerane.

Diella nuk fle kurrë, nuk merr pagë, nuk ka interesa personale dhe për këtë arsye është e pakorruptueshme. Kështu e prezantoi kryeministri Rama në vjeshtë anëtarin e parë virtual të kabinetit të tij. Ministres së krijuar nga AI iu dha zyrtarisht përgjegjësia për prokurimet publike. Detyra e saj është të krahasojë në mënyrë të pavarur ofertat për tendera publikë përmes algoritmeve. Ajo duhej të ndihmonte që këto procese të bëheshin 100% pa korrupsion, një fushë ku abuzimet janë shumë të përhapura.

“Është vajza ime”, tha Rama, “dhe ajo është shumë besnike ndaj babait të saj.” Ai theksoi se chatbot-i nuk ka kushërinj dhe për këtë arsye nuk rrezikon nepotizëm. Me këtë emërim, kryeministri 13-vjeçar në pushtet fitoi vëmendje ndërkombëtare: Diella – që në shqip do të thotë “diell” – është ministrja e parë virtuale në botë.

Ajo që duket si një sukses PR-i është pjesë e një plani. Rama synon ta çojë Shqipërinë në BE deri në vitin 2030. Diella duhet të ndihmojë në luftën kundër korrupsionit – një kërkesë kyçe e Brukselit. Por pas vetëm gjashtë muajsh, projekti duket se po i kthehet kundër: chatbot-i po përballet me probleme besueshmërie dhe një padi në gjykatë.

A fshihen mashtruese pas chatbot-it?

Diella, sipas qeverisë në Tiranë, “lindi” më 19 janar 2025 si asistente virtuale e platformës shtetërore E-Albania. Në versionin e parë, chatbot-i u përgjigjej pyetjeve të qytetarëve dhe i udhëzonte hap pas hapi në shërbimet online të administratës. Më vonë mori një avatar vizual që mund të fliste: një figurë femërore me veshje tradicionale shqiptare nga veriu i vendit.

Pas Diellës qëndron Agjencia Kombëtare e Informacionit (AKSHI), e cila është përgjegjëse për transformimin digjital të vendit dhe i raporton drejtpërdrejt kryeministrit. Ajo u zhvillua në bashkëpunim me Microsoft.

Në dhjetor, drejtoresha e agjencisë dhe zëvendësja e saj ranë nën hetim. Prokuroria e posaçme kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar i vendosi në arrest shtëpie. Ato akuzohen se kanë qenë pjesë e një organizate kriminale që manipulonte tenderat publikë, duke favorizuar kompani të afërta dhe duke përdorur kërcënime dhe presion ndaj konkurrentëve. Madje përmenden edhe raste rrëmbimesh. Sipas mediave, dëmi arrin në 5 deri në 10 milionë euro.

Kritikë për mungesë transparence

Skandali dëmton besueshmërinë e Diellës. Kritikët thonë se ajo është pjesë e sistemit të korruptuar dhe jo zgjidhja e tij. Opozita e ka quajtur projektin antikushtetues dhe propagandistik që në fillim. Ekspertët kritikojnë mungesën e transparencës: nuk dihet me çfarë të dhënash trajnohet AI, kush e programon dhe si merr vendime.

Kodi i saj nuk është publik dhe nuk ka status juridik të qartë. Kjo krijon rrezik që përgjegjësia për gabime ose vendime të paligjshme të kalojë te AI në vend të zyrtarëve.

Kryeministri Rama nuk i kushton vëmendje kritikave dhe vazhdon ta mbrojë projektin. Në faqen e qeverisë, Diella paraqitet si anëtare e kabinetit. Në tetor ai deklaroi: “Diella është shtatzënë me 83 fëmijë” – botë të reja AI që do të ndihmojnë deputetët në mbledhje.

Aktorja padit qeverinë

Kundërshtime ka edhe nga gruaja që i dha zërin dhe fytyrën Diellës. Aktorja shqiptare Anila Bisha ka paditur qeverinë, duke thënë se imazhi i saj është përdorur pa leje. Sipas saj, materiali ishte menduar vetëm për E-Albania dhe për pagesë të ulët. Kontrata përfundoi në fund të vitit 2025 dhe ajo nuk ka dhënë leje që të përdoret si fytyra e ministres virtuale.

Ajo kërkon që përdorimi i imazhit të ndalohet deri në përfundim të procesit gjyqësor. Qeveria nuk ka bërë ndryshime dhe e ka quajtur padinë “absurde”.