Udhëkryqi që sjell protesta për Zvërnecin: Nga do t’ia mbajë Shqipëria

Christopher S. Hyland*

Çdo komb mbërrin, herë pas here, në një prag ku duhet të zgjedhë midis dy përkufizimeve të vetvetes — njëri i hapur dhe tjetri i mbyllur; njëri i sigurt në vetvete dhe tjetri i frikësuar. Shqipëria, një vend i vogël që kam mbështetur gjatë pjesës më të madhe të jetës sime, ndodhet pikërisht në një prag të tillë këtë javë.

Shkaku është bregdeti i Zvërnecit, ku një protestë kundër sjelljes së një kompanie private sigurie dhe kundër pyetjeve pa përgjigje mbi një lagunë të brishtë dhe pronësinë e tokave në jug është shndërruar në diçka më të madhe: në një përballje mbi llojin e vendit që Shqipëria synon të jetë. Midis zërave legjitimë është shfaqur edhe slogani “Shqipëria e shqiptarëve, jo e tradhtarëve”, i paraqitur si patriotizëm.

Duke punuar prej tre dekadash për çështjet shqiptare dhe kosovare, si dhe për kauzën e mirëkuptimit ndërfetar në rajon, do të doja të parashtroja me respekt se kjo frazë nuk i përket asnjë tradite shqiptare që ia vlen të ruhet.

Origjina e saj është, në fakt, e huaj dhe e njohur. Është një model i vetëm që e djathta radikale evropiane e ka ripërdorur për më shumë se një shekull, duke ndryshuar vetëm emrin: Deutschland den Deutschen në Gjermaninë e viteve ’30; La France aux Français në retorikën e Frontit Kombëtar; Italia agli italiani; dhe, menjëherë përtej kufirit jugor të Shqipërisë, “Greqia për grekët”, motoja e Agimit të Artë. Secila paraqitet si përkushtim ndaj atdheut. Secila, kur shqyrtohet me kujdes, është një pretendim mbi atë se kush duhet të përjashtohet prej atdheut.

Pjesa e dytë e sloganit — “jo e tradhtarëve” — eshte me lokale, nga motoja e kohës së luftës e Ballit Kombëtar. Dhe një komb ka të drejtë të jetë i kujdesshëm kur sloganet e tij trashëgohen nga kapitulli më shkatërrimtar i shekullit XX. Këto janë, në fund të fundit, patologji që lulëzojnë sa herë identiteti reduktohet në ideologji.

Shqipëria, më shumë se çdo komb tjetër, ka arsye të dijë se ku të çon përkufizimi i mbyllur, sepse e ka përjetuar tashmë. Nga viti 1944 deri në vitin 1990, “Shqipëria për shqiptarët” nuk ishte slogan, por sistem: kufij të mbyllur, vetë-mjaftueshmëri e imponuar dhe bindja se një popull është më i sigurt kur mbetet vetëm. Në fund, ai sistem prodhoi vetëm varfëri dhe largim.

Kur sistemi ra, rreth një e treta e popullsisë emigroi brenda një dekade të vetme, aq sa sot më shumë shqiptarë jetojnë jashtë kufijve të vendit sesa brenda tyre. Kjo diasporë — në Athinë dhe Selanik, në Romë, Milano, Mynih, Gjenevë, Londër dhe në mbarë Shtetet e Bashkuara — nuk është një fatkeqësi për t’u vajtuar, por një nga themelet më të qëndrueshme të ekonomisë kombëtare. Dhe ajo ekziston pikërisht sepse shoqëri të tjera i pranuan shqiptarët si pakica të mirëpritura.

Një qytetar që thërret slogane përjashtuese në Tiranë do të bënte mirë të mendonte me sinqeritet se çfarë do të nënkuptonte i njëjti parim për kushëririn e tij në Athinë. Të parët që vuajnë nga ideja e “kombit vetëm për të vetët” rrallëherë janë të huajt brenda një vendi; zakonisht janë vetë qytetarët e atij vendi që jetojnë kudo tjetër.

Ekziston një trashëgimi më e mirë, dhe ajo është e kundërta e gjakut. Është Besa — fjala shqiptare e nderit, detyrimi që e lidh mikpritësin të mbrojë këdo që ka hyrë në shtëpinë e tij. Demonstrimi i saj më i ndritshëm është çështje historie, jo legjende.

Kur Lufta e Dytë Botërore i dërgoi hebrenjtë e Europës drejt kampeve të shfarosjes, Shqipëria u bë vendi i rrallë i pushtuar që e përfundoi luftën me më shumë hebrenj brenda kufijve të saj sesa kishte në fillim. Në Krujë, një djalë 17-vjeçar, Refik Veseli, i bindi prindërit e tij, Veselin dhe Fatimen, të fshihnin familjen e fotografit Moshe Mandil. Emri i tij qëndron sot mes “Të Drejtëve midis Kombeve” në Yad Vashem, dhe ai ishte vetëm njëri prej shumë të tillëve.

Ky është shpirti i një vendi ku, për shekuj me radhë, myslimanët dhe të krishterët kanë jetuar si fqinjë dhe e kanë trajtuar mikpritjen jo si dobësi të besimit, por si shprehjen më të plotë të tij — një bindje e rrënjosur në dinjitetin shpirtëror të çdo njeriu.

(Duhej thënë qartë dhe më pas lënë mënjanë se imazhet antisemite që kanë qarkulluar së fundmi në internet për projektin e Zvërnecit — ku bregdeti jugor mbështillet në mënyrë karikaturale me flamurin izraelit sepse një nga investitorët amerikanë është hebre — janë një fyerje e vogël pikërisht ndaj kësaj historie dhe nuk meritojnë më shumë vëmendje sesa përmendja e tyre.)

Kjo trashëgimi, dhe jo aritmetika etnike, është ajo që ia vlen të mbrohet.

Sa u përket fakteve, saktësia është detyrim, sepse saktësia është viktima e parë sa herë që një slogan merr komandën.

Më 30 maj, roje private të maskuara tërhoqën zvarrë dhe rrahën një protestues në zonën e rrethuar pranë lagunës së Nartës dhe shqiptarët kishin të drejtë të tronditeshin. Por ajo që ndodhi më pas meriton vëmendje edhe më të madhe. Brenda një dite të vetme, Policia e Shtetit korrigjoi versionin e saj fillestar, drejtori i Policisë së Vlorës u shkarkua, një roje sigurie u arrestua, ndërsa zhvilluesi i projektit kërkoi falje publikisht dhe ndërpreu kontratën me kompaninë e sigurisë.

Në ditët që pasuan, licencat e dy kompanive private të sigurisë u revokuan, procedime penale u hapën dhe SPAK nisi të shqyrtojë mënyrën se si u ndryshua statusi i mbrojtur i peizazhit Vjosë–Nartë.

Pa shtrembërime, vetë investimi nuk është një fatkeqësi, por një mundësi. Dhe ai i përgjigjet plagës më të thellë të Shqipërisë. Problemi më i madh i vendit nuk ka qenë kurrë kapitali i huaj. Ka qenë emigracioni, humbja e vazhdueshme e të rinjve.

Një komb i mban bijtë dhe bijat e tij jo duke mbyllur kufijtë, por duke ndërtuar në vendin e vet punën dhe të ardhmen për të cilën ata sot kalojnë detin.

Një investim i madh turistik në Rivierë — i financuar nga partnerë amerikanë dhe kapital arab nga Gjiri, me investitorë nga Katari ndër mbështetësit kryesorë — premton ndërtim, punësim, infrastrukturë dhe një vend të merituar për Shqipërinë në ekonominë legjitime globale.

Pyetje të ndershme mbeten dhe duhet të marrin përgjigje publike: ekologjia e një bregdeti delikat, transparenca e transferimit të pronësisë së tokës dhe të drejtat e familjeve të pakicës greke në jug. Këto janë çështje që duhet të zgjidhen sipas ligjit, nga një shtet i sigurt në vetvete dhe kushtetues — jo me teori konspirative apo me gramatikën e importuar të përjashtimit.

Ajo që po shfaqet në këtë cep të Ballkanit, për ata që duan ta shohin, është diçka më shpresëdhënëse sesa një grindje për një vijë bregdetare. Është perspektiva e një Shqipërie që përfundon rrugëtimin e saj drejt Bashkimit Europian; që zë vendin e saj, së bashku me Kosovën dhe fqinjët e saj, në një bashkësi ballkanike të mbështetur mbi demokracinë kushtetuese, pluralizmin fetar dhe pajtimin; dhe që i ofron botës një shoqëri me shumicë myslimane, të qetë me miqtë e saj hebrenj dhe fqinjët e saj të krishterë — një frymë që plotëson dhe zgjeron vetë shpirtin e Marrëveshjeve të Abrahamit.

Një Shqipëri e tillë nuk ka nevojë për slogane të huazuara, sepse tashmë zotëron një fjalë më të mirë të vetën.

Le t’i mbajnë gjykatat fajtorët përgjegjës. Le të ndjekin prokurorët çdo çështje mjedisore dhe ligjore kudo që të çojë e vërteta. Le të përmbushë zhvilluesi standardet më të larta të transparencës dhe kujdesit. Dhe le të ngrihet vetë sistemi i drejtësisë, me maturi dhe respekt për procesin e rregullt ligjor, në lartësinë e momentit.

Asgjë nga këto nuk kërkon një kokë turku. Dhe asgjë nga këto nuk kërkon frikë.

Shqipëria që kam pasur nderin të mbështes është Shqipëria e Besës dhe e qartësisë morale — vendi që strehoi të huajin kur pjesa më e madhe e Europës e dorëzoi atë, dhe fati i të cilit nuk qëndron pas kufijve të mbyllur, por në pragun e hapur të Europës.

Ajo e ka mbajtur fjalën më parë.

Mund ta mbajë edhe tani.

*Christopher S. Hyland është një këshilltar veteran diplomatik, i specializuar në çështjet e Ballkanit, dinamikat politike iraniane, tranzicionet demokratike dhe dialogun ndërfetar. Ai shërbeu si zëvendësdrejtor kombëtar politik për grupet etnike në fushatën presidenciale të Bill Clinton dhe ishte iniciator ose drejtues i 11 konferencave të tranzicionit presidencial të Clintonit, përfshirë takimet e para ndonjëherë mbi Europën Lindore dhe Politikën e Përfshirjes.