Gjashtë vite pa Teatër: premtime, polemika dhe mungesë transparence

Gjashtë vite pas agimit të 17 majit 2020, Teatri Kombëtar mbetet ende më shumë se një godinë e shembur dhunshëm. Teatri vijon të jetë simbol i mënyrës si politika i merr vendimet. Godina u shemb në orët e para të mëngjesit, kur qindra forca policie shtypën me forcë qëndresën që zgjati më shumë se dy vite.

Në vitet e fundit, Citizens.al ka ndjekur pasojat e kësaj ngjarjeje. Duke dëshmuar si zona përreth Teatrit u kthye në një pikë ku takohen zhdukja e trashëgimia kulturore për interesa private me kërkesat për informacion pa përgjigje, tjetërsimin e tokës publike, zbardhjen me vonesë të lejeve për kulla me të drejtën e qytetarëve për të ditur se çfarë ndodh me kujtesën dhe hapësirën publike.

“Teatri që ndau artistët”

Shembja e Teatrit Kombëtar erdhi pas një përplasjeje të gjatë mes qeverisë, bashkisë Tiranë dhe artistëve dhe aktivistëve të Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit. Godina ishte kthyer prej më shumë se dy vitesh në një simbol të rezistencës qytetarë, ndërsa protestat kishin tërhequr edhe vëmendje ndërkombëtare.

Kryetari i bashkisë Tiranë, të dielën e shembjes së teatrit doli me një video mesazh në rrjetet e tij sociale, duke e konsideruar një vendim të vështirë, por të drejtë.

Kjo “betejë” për Teatrin solli përçarje edhe te artistët që fillimisht u bashkuan kundër shembjes së godinës, por më vonë disa prej tyre ndërruan radhë, duke u rreshtuar me në anën e qeverisë.

Avokati i Popullit, bëri një analizë të sjelljeve të policisë së shtetit në shembjen e Teatrit Kombëtar, mëngjesin e 17 majit 2020. Dhuna fizike dhe verbale e ushtruar nga punonjësit e policisë, shembja e godinës së Teatrit Kombëtar ndërsa brenda tij kishte akoma qytetarë, mungesa e numrave të identifikimit të punonjësve të policisë, përdorimi i sprajit djegës pa arsye ishin disa problemet e evidentuara.

Nga ana tjetër, Kontrolli i Lartë i Shtetit publikoi tre muajsh pas shembjes rezultatet e një auditimi të kryer për çështjen e teatrit. KLSH renditi një sërë shkeljesh ligjore që kulmuan me shembjen si edhe i rekomandoi Institutit të Monumenteve të Kulturës t’i kërkojë Këshillit të Ministrave dhe Bashkisë së Tiranës rindërtimin e Teatrit Kombëtar në të njëjtën zonë dhe me të njëjtën pamje arkitekturore që kishte.

KLSH argumentoi atëherë se vendimmarrja e Institutit të Monumenteve cenoi zonën e mbrojtur të qytetit, dhe përcjelljen e saj si indicie penale në Prokurorinë e Tiranës.

Pak javë para shembjes, organizata evropiane Europa Nostra e përfshiu Teatrin Kombëtar në listën e 7 vendeve më të rrezikuar anë Evropë, duke kërkuar ruajtjen dhe restaurimin e tij.

Premtimet për teatrin e ri

Menjëherë pas shembjes, u premtua ndërtimi i shpejtë i një godinë të re moderne për Teatrin kombëtar. Por procesi u zvarrit ndër vite.

“Përpara fundit të mandatit tim do të ketë përfunduar teatri i ri, para 2023” u shpreh kryetari i bashkisë së Tiranës Erion Veliaj, në maj të 2020 pasi ishte shembur godina.

Më 15 gusht 2020, Veliaj njoftoi përfundimin me sukses të sondave gjeologjike në truallin e teatrit, ndërsa lajmëroi nisjen e punimeve në 100 vjetorin e Tiranës kryeqytet.

Përpos nisjes së punimeve ai konfirmoi edhe projektin e miratuar për tu zbatuar, i studios “Bjarke Ingels Group”. Më 29 qershor 2021, kryebashkiaku Veliaj tha se Këshilli Kombëtar i Territorit miratoi lejen për ndërtimin e Teatrit të ri.

Më 5 korrik 2021 ai u shpreh se viti i ri do të na gjente me një kantier ndërtimi për teatrin e ri.

“Do presim zbardhjen e lejes nga KKT, do respektojmë procedurat dhe besoj në 100 ditë do të nisimin punën për Teatrin e ri Kombëtar. Viti i ri do ta gjejë Tiranën të paktën me një kantier teatri të ri”, deklaroi Veliaj.

Mirëpo, bashkia Tiranë shpalli tenderin për ndërtimin e godinës më tetor 2022. Ndërsa në dhjetor të vitit 2022 Veliaj njoftoi nisjen e punimeve për hapjen e themeleve për teatrin e ri.

“Teatri Kombëtar, e mbajtëm fjalën, filloi puna këtë vit…Afati është 27 muaj, por besoj edhe për 2 vjet do të kemi të paktën ngrehinën e Teatrit. Besoj për 24 muaj do jemi gati”, tha Veliaj më 31 dhjetor 2022.

Në 1 dhjetor të vitit 2023 ai dha një afat tjetër për përfundimin e punimeve.

“Nëse na mban koha dhe themelet e Teatrit i hedhim këtë dimër, plani është që ne deri në 2026 ta kemi përfunduar Teatrin ”, deklaroi Veliaj.

Në 22 janar 2024, tha se Teatri do të ishte gati në vitin 2025.

“Vitin tjetër ta kemi mbyllur të gjithë pjesën e infrastrukturës së rëndë të Teatrit, për t’u siguruar që në 2025 të kemi edhe finalizimin e kësaj kryevepre”, tha Veliaj.

Sot, teatri është ende në proces ndërtimi, ndërsa nuk ka ende një datë konkrete se kur do të jetë në funksion të artistëve dhe jetës kulturore.

Nga teatri te kullat

Më 12 mars 2018, Kryeministri Edi Rama bëri me dije se kishin në plan të ndërtonin një teatër të ri përmes Partneritetit Publik Privat. Në shtator 2018, Qeveria Shqiptare mratoi ligjin special për Teatrin Kombëtar.

Ligji i miratuar posaçërisht për Teatrin Kombëtar i jepte mundësi një pale private të merrte përsipër ndërtimin e godinës së teatrit bashkë me zhvillimin urban të zonës përreth tij. Kompania e kontraktuar ishte “Fusha sh.p.k”.

Ky ligj synonte krijimin e një komisioni, i cili përbëhej nga Ministria e Drejtësisë, Ministria e Financave dhe Ekonomisë, Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë, Ministria e Kulturës, Avokatura e Shtetit dhe Trupa Teatrore. Ky komision kishte si kompetencë kryesore shqyrtimin e propozimeve nga palët e interesuara për të realizuar projektin.

Ligji special për Teatrin u rikthye dy herë në Kuvend nga Presidenti Ilir Meta, pasi sipas tij ky ligj bie ndesh me parimet kushtetuese të vendit.

Më 3 qershor 2019 u publikua në Fletoren Zyrtare vendimi i cili autorizon ngritjen dhe funksionimin e një komisioni për vlerësimin dhe negocimin e kontratës me palën private me objekt realizimin e projektit të zhvillimit të zonës së Teatrit Kombëtar.

Në korrik të 2019 kryeministri Rama u shpreh se ndërtimi i një godine të re është “operacion me kosto të lartë” dhe për këtë arsye i është besuar privatit.

Më 26 shkurt 2020, Bashkia Tiranë njoftoi tërheqjen nga plani i shumë debatuar për ndërtimin e një godine të re të Teatrit Kombëtar përmes Partneritetit Publik Privat (PPP). Nëpërmjet një statusi në Facebook, Erion Veliaj njofton se Teatri Kombëtar do të ndërtohet nga vetë qeveria shqiptare dhe Bashkia.

Në mbledhjen e 26 Dhjetorit 2023, në rendin e ditës u diskutua leja e ndërtimit për një kullë 33 katëshe nga “Fusha shpk” me vendosje krah pedonales Murat Toptani.

Vendimi i firmosur kryetari i KKT-së, z. Edi Rama dhe ministrja e linjës znj. Belinda Balluku u bë publik pas 8 muajsh në faqen e AZHT pas kërkesave të vazhdueshme nga redaksia e Citizens.al.

Sipas dokumentit, kulla kufizohet në jug me pedonalen Murat Toptani, në veri me Sarajet e Toptanëve, në perëndim me Teatrin Kombëtar dhe në lindje me objekte shërbimesh.

Bashkia e Tiranës i ka dhënë kompanisë Fusha shpk, përmes një vendimi të datës 3 Maj 2023, 1266.6 m2 truall në rrugën “Abdi Toptani”, dhe dy ndërtesa përkatësisht 801.4 m2 dhe 183 m2. Njëra prej tyre është godina e ndërmarrjes së dekorit të Tiranës.

Teatri me një kosto prej 40 mln. euro po ndërtohet nga fondet publike, por sërish “Fusha shpk” nuk ka hequr dorë për të ndërtuar mbi tokë publike.

Ajo ishte ofruar që në vitin 2018 për ndërtimin falas të Teatrit Kombëtar në këmbim të një sipërfaqeje prej mijëra metra katrorë, ku do të ngrinte edhe një kompleks prej 6 kullash.

“E drejta për informim mbeti jashtë skenës”

Shembja e Teatrin Kombëtar na risolli në vëmendje edhe mungesën e transparencës për vendime të rëndësishme. Citizens.al iu drejtua në maj 2020 bashkisë Tiranë me një kërkesë për informacion për të ditur procedurat e ndjekura për vendimin e Këshillit bashkiak që çoi në shembjen e godinës.

Kërkesa për informacion nuk mori kurrë përgjigje, duke dëshmuar refuzimin për të bërë transparencë. Ky nuk ishte rasti i vetëm kur institucionet refuzuan të japin informacion.

Më 18 tetor 2019, Aleanca për Mbrojtjen e Teatrit përmes platformës “Publeaks”, i nis bashkisë Tiranë një kërkesë për informacion ku i kërkonte kopje të dokumenteve të dorëzuara nga kompanitë që kanë aplikuar për projektin për ndërtimin e Teatrin Kombëtar. Edhe pse pati ndërhyrje edhe nga Komisioneri për të Drejtën e Informimit, sërish nuk pati përgjigje nga institucion i bashkisë.

Gjatë kohës që kërkesat për informacion nuk morën asnjë përgjigje, shumë gazetarë me logot e televizionit ku punojnë, por edhe individualisht dërguan kërkesat e tyre për informacion në lidhje me Teatrin Kombëtar.

Shumica e tyre nuk mori përgjigje, ndërkohë që edhe ai informacion që u mor nga gazetarja Fatmira Nikolli e gazetës Shqiptare, kryesisht administrativ, u publikua në një artikull që qëndroi publik për shumë pak kohë për tu fshirë më pas nga media përaktëse. Në shkrim thuhej se Bashkia nuk kishte informacion për procedurën e tenderimit për ndërtimin e Teatrit Kombëtar.

Citizens.al iu drejtua më 25 nëntor 2019 bashkisë Tiranë me kërkesë për informacion për autorët e komisionit vlerësues të projekteve të propozuar për ndërtimin e Teatrit Kombëtar, mirëpo nuk mori përgjigje.

Edhe pse ligji për të drejtën për informim përcakton ndëshkimin me gjobë në rast të refuzimit të dhënies së informacionit nga institucionet, mos respektimi i ligjit në këtë rast ishte normë.

Mungesa e transparencës u reflektua edhe në zhvillimet urbanistike përreth zonës së teatrit, sikurse zbardhja e vendimit për ndërtimin e kullës 33 katëshe pas tetë muajsh.

Gjashtë vite më vonë, bilanci i Teatrit nuk është vetëm mungesa e godinës së re por gjurma që la pas. Teatri përccau artistët, tregoi si institucionet shmangin përgjegjësinë dhe transparencën në një histori ku debati për publiken dhe kulturën e zëvendësua me interesa private ndërtuesish./ Citizens Channel