KRIIK nxjerr gjetjet paraprake për 11 Majin: Vijoi intimidimi dhe shitblerja e votës, institucionet toleruan abuzimin me burimet shtetërore

Koalicioni për Reforma, Integrim dhe Institucione të Konsoliduara (KRIIK) ka publikuar gjetjet dhe konkluzionet paraprake nga monitorimi i pjesshëm i procesit zgjedhor të 11 Majit.

Sipas KRIIK, procesi zgjedhor është karakterizuar nga një polarizim i thellë ku nuk kanë munguar përplasjet midis partive politike.

Sipas gjetjeve të KRIIK, Komisioneri Shtetëror i Zgjedhjeve dhe institucionet e tjera u treguan tolerante ndaj abuzimit me burimet shtetërore.

KONKLUZIONE PARAPRAKE

Zgjedhjet u mbajtën në një kontekst politik të karakterizuar nga polarizimi i thellë dhe mosbesim i ndërsjellë midis partive politike. Konflikti politik është manifestuar vazhdimisht që nga zgjedhjet parlamentare të vitit 2021, përfshirë përplasjet e dhunshme në Kuvend në fund të 2023 dhe përjashtimin e vazhdueshëm të deputetëve të opozitës nga seancat parlamentare.

Reforma zgjedhore që zgjati mbi dy vjet e gjysmë dështoi të sillte ndryshime domethënëse në kuadrin ligjor zgjedhor, duke u karakterizuar nga mungesa e transparencës, zvarritje dhe bllokim. KRIIK vlerëson se ky dështim është rezultat i drejtpërdrejtë i mungesës së vullnetit politik për ndryshime të qenësishme, dialog dhe kompromis nga partitë kryesore politike.

Në korrik 2024, Kuvendi miratoi disa ndryshime të rëndësishme, por minimaliste në Kodin Zgjedhor, pa iu nënshtruar procesit ligjor të konsultimit publik. Disa nga këto ndryshime vlerësohen pozitive, veçanërisht eliminimi i pragut për kandidatët e pavarur, ndalimi i kandidimit të liderëve partiakë në disa qarqe dhe specifikimet për votën nga jashtë. Në shkurt 2025, Kodi Zgjedhor u ndryshua sërish për të garantuar kohë të mjaftueshme që votat nga jashtë të mbërrinin në kohë. Ndryshimet e minutës së fundit dëmtuan stabilitetin dhe parashikueshmërinë e kuadrit ligjor.

Kuadri ligjor në përgjithësi mund të garantojë zgjedhje demokratike nëse implementohet plotësisht. Megjithatë, mbeten të paadresuara çështje si parandalimi i përdorimit të burimeve shtetërore, shitblerja e votës, intimidimi i zgjedhësve, garantimi i fshehtësisë së votimit, depolitizimi i administratës zgjedhore dhe transparenca e financimit të fushatës.

Komisioni Rregullator tregoi një qasje të ndikuar nga agjenda e partive politike, ndërsa Komisioni i Ankesave dhe Sanksioneve (KAS) pati një qasje pasive dhe shmangëse, duke u fokusuar në germën e ligjit dhe anashkaluar frymën dhe parimet themelore. Komisioneri Shtetëror i Zgjedhjeve dhe administrata administruan me profesionalizëm aspektet teknike të procesit, por nuk treguan angazhim në ndjekjen e elementëve të tjerë nën përgjegjësinë e KQZ-së, veçanërisht duke qenë tolerant ndaj abuzimit me burimet shtetërore.

Ministria e Brendshme raportoi rreth 3.7 milion votues të regjistruar, përfshirë 246 mijë jashtë vendit. Kontrolli i listave u lehtësua përmes një platforme online, por KQZ nuk mori në shqyrtim publikisht raportet e auditëve teknicienë. Njoftimi me shkrim i zgjedhësve mbeti i paplotësuar nga Bashkitë.

Përgatitjet teknike për votimin e diasporës, regjistrimin e votuesve dhe edukimin zgjedhor u zhvilluan sipas planifikimit, me vonesa të cilat mund të konsiderohen të justifikueshme duke pasur parasysh kompleksitetin e procesit dhe faktin se ai po aplikohej për herë të parë. KRIIK vlerëson se pavarësisht sfidave që shoqëruan këtë implementim të parë, procesi i votimit të diasporës u realizua me eficiencë, transparencë dhe profesionalizëm nga Komisioni Qendror i Zgjedhjeve. Shkalla e lartë e refuzimeve gjatë regjistrimit ngre pikëpyetje për efektivitetin e parashikimeve ligjore për votimin nga jashtë.

Kuadri i rishikuar ligjor ndaloi kandidimin në shumë zona zgjedhore për drejtuesit e partive dhe eliminoi pragun për kandidatët e pavarur. Sistemi i ri i listave (1/3 listë e mbyllur, 2/3 me vota preferenciale) është një hap përpara, por ende i jep liderit të partisë kontroll të konsiderueshëm mbi renditjen përfundimtare, sidomos për vendet e sigurta. Gjatë procesit të regjistrimit, KQZ tejkaloi procedurat ligjore, duke lejuar partitë të bënin edhe ndryshime në listat e kandidatëve.

Mungesa e përkufizimit të qartë se çfarë përbën fushatë zgjedhore dhe mungesa e ndalimit të paekuivok të fushatës para fillimit zyrtar lejoi subjektet zgjedhore të anashkalonin dispozitat ligjore, pa pasur asnjë veprim nga institucionet përgjegjëse. Fushata u zhvillua në klimë polarizimi të thellë, me retorikë të ashpër, sulme personale dhe mungesë debati përmbajtësor për politikat publike. Pretendimet për korrupsion të zgjedhësve dhe blerje vote ishin të shumta, ashtu si tensionet midis simpatizantëve.

Përdorimi i burimeve shtetërore, përzierja e aktivitetit institucional me atë politik, miratimi i akteve të ndaluara nga Kodi Zgjedhor dhe përdorimi i faqeve zyrtare të institucioneve për qëllime politike ishin gjerësisht të pranishme, ndërsa KQZ tregoi qasje joaktive në adresimin e këtyre problematikave.

Ndryshimet ligjore të shkurtit 2025 eliminuan përfshirjen e shpenzimeve të kandidatëve në totalin që një subjekt zgjedhor mund të shpenzojë, duke lënë de facto pa tavan masën e shpenzimeve për kandidatët partiakë dhe krijuar pabarazi të theksuar në favor të tyre krahasuar me kandidatët e pavarur. Financimi i fushatës vazhdoi të paraqesë probleme transparence për shkak të mungesës së raportimit të ndërmjetëm dhe mekanizmave efektivë monitorimi.

Monitorimi i mbulimit mediatik nga AMA tregoi mbizotërim të qartë të dy partive kryesore (PS dhe PD) në media, ndërsa partitë e tjera patën mbulim minimal. Problematik mbetet fakti që Autoriteti i Mediave Audiovizive (AMA) zhvillon vetëm monitorim sasior, jo cilësor të mbulimit mediatik.

Nga 194 denoncime të depozituara në KQZ, Komisioneri Shtetëror i Zgjedhjeve propozoi sanksione vetëm për katër raste, nga të cilat KAS vendosi sanksione administrative vetëm për dy.

Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e qetë, por me incidente sporadike ku u përfshinë edhe zyrtarë të lartë politikë. Problematika kryesore mbeti prania e personave të paautorizuar pranë qendrave të votimit, duke vazhduar praktikën e patronazhimit, kontrollit dhe drejtimit të zgjedhësve dhe cënimit të fshehtësisë së votës. Megjithëse teknikalitetet e votimit u respektuan në shumicën e qendrave të votimit të vëzhguara, ndjesia e survejimit nga patronazhimi politik konsiderohet se ndikoi në lirinë reale të zgjedhësve.

Dokumenta bashkëngjitur