‘Diella’ në Kushtetuese, media austriake: Eksperimenti i Ramës përballet me akuza për shkelje të Kushtetutës

Që prej shtatorit, Shqipëria ka ministren e parë në botë të Inteligjencës Artificiale. “Diella”, që në shqip do të thotë “diell”, u prezantua si një sistem që do të siguronte që “tenderët publikë të jenë 100% pa korrupsion” në vendin kandidat për në BE, sipas premtimit të kryeministrit Edi Rama.

Por ky eksperiment duket se ka dalë jashtë kontrollit; personat që qëndrojnë pas chatbot-it po hetohen për krim të organizuar. Janë në proces disa padi, ndërsa të martën pritet një vendim nëse pozita e “Diellës” si anëtare e qeverisë është apo jo kushtetuese, shkruan media austriake ORF.at.

Ekspertët dhe opozita e kanë konsideruar që në fillim problematike idenë e marrjes së vendimeve administrative nga një inteligjencë artificiale. Sipas tyre, edhe pse AI mund të ndihmojë në prokurimet publike, përgjegjësia për këto vendime duhet të mbetet te njerëzit realë.

Gazment Bardhi, kreu parlamentar i Partisë Demokratike, e ka quajtur “Diellën” një “fantazi propagandistike” të Ramës dhe një “fasadë virtuale për të fshehur vjedhjet e mëdha të përditshme të qeverisë”.

Rama dhe mandati i katërt

Partia Socialiste e Ramës fitoi zgjedhjet parlamentare për herë të katërt radhazi në maj të vitit të kaluar, duke siguruar shumicën absolute. Në shtator, “Diella” u emërua ministre me dekret presidencial, por kontrolli mbi të mbeti drejtpërdrejt në duart e Ramës.

“Ajo është vajza ime”, tha Rama në atë kohë, “dhe është shumë besnike ndaj babait të saj”. Ai shtoi se ajo nuk ka kushërinj, ndaj nuk rrezikon të bjerë pre e nepotizmit.

Ankesa në Gjykatën Kushtetuese

Partia Demokratike ka dorëzuar ankesë në Gjykatë, duke argumentuar se sipas Kushtetutës vetëm persona realë mund të mbajnë poste qeveritare dhe se një algoritëm nuk mund të mbahet përgjegjës para qytetarëve.

Sipas opozitës, dekreti shkel gjithashtu parimin e ndarjes së pushteteve, pasi krijon një strukturë të re ministrore pa bazë ligjore dhe i jep kryeministrit kompetenca jashtë kornizës kushtetuese.

Gjykata Kushtetuese pritet të japë vendimin të martën.

“Diella” nuk është krijuar nga zero për këtë rol; ajo ekzistonte më herët si chatbot në portalin shtetëror e-Albania. Projekti u zhvillua në bashkëpunim me Microsoft dhe OpenAI.

Më vonë ajo mori edhe një formë vizuale si avatar i animuar me veshje tradicionale shqiptare, i modeluar dhe i interpretuar me zërin e aktores Anila Bisha.

Hetimet ndaj krijuesve të “Diellës”

Pas saj qëndron AKSHI, agjencia shtetërore për teknologjinë dhe transformimin digjital, e cila varet drejtpërdrejt nga Kryeministria.

Në dhjetor, drejtori i AKSHI-t dhe zëvendësi i tij u vunë nën hetim nga Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar dhe u vendosën në arrest shtëpie.

Sipas aktakuzës, ata kanë favorizuar qëllimisht kompani të lidhura me ta. Për të detyruar konkurrentët të tërhiqeshin, dyshohet se janë përdorur kërcënime dhe presione. Madje përmenden edhe raste rrëmbimesh dhe përvetësimi i disa milionë eurove.

Opozita ka kërkuar dorëheqjen e kryeministrit Rama, por ai e ka hedhur poshtë kërkesën, duke deklaruar se AKSHI ka kursyer mbi 600 milionë euro dhe mijëra vite pritje për qytetarët.

“Korrupsion i vjetër i fshehur me softuer të ri”

Sipas kritikëve, kredibiliteti i “Diellës” është dëmtuar seriozisht. Ish-drejtori i Transparency International Albania, Lutfi Dervishi, ka deklaruar se ajo “fsheh korrupsionin e vjetër pas një softueri të ri”.

Edhe pedagoga e IT-së Denisa Kele nga Universiteti i Nju Jorkut në Tiranë ka paralajmëruar se nëse të njëjtët persona që dyshohen për korrupsion kanë ndërtuar sistemin, “ministrja AI mund të shndërrohet në një instrument të maskuar abuzimi”.

Aktorja që portretizon “Diellën” padit qeverinë

Një padi tjetër është dorëzuar edhe nga aktorja Anila Bisha, e cila ka dhënë zërin dhe imazhin e avatarit. Ajo pretendon se imazhi i saj është përdorur pa leje për funksionin e ministres së AI.

Sipas saj, materiali ishte i destinuar vetëm për chatbot-in e e-Albania dhe kontrata kishte afat deri në fund të vitit 2025. Ajo thotë se nuk ka pranuar kurrë të bëhet fytyra e një ministreje AI.

Qeveria i ka mohuar akuzat, duke i quajtur të pabazuara, ndërsa çështja pritet të vendoset nga gjykata.