Oligarkët, patronazhistët dhe krimi: si e transformoi Shqipërinë qeverisja Rama?

Nga Vincent Yūsui van Gerven Oei, The Albanian Mechanism

Prej tre vitesh kam të njëjtën rutinë. Zgjohem, marr laptopin dhe zbres poshtë te Ideal Coffee për një ekspres dopio, një shishe ujë Qafshtama në temperaturë ambienti (mërzitem shumë kur mbaron dhe më japin Tepelenë) dhe shkruaj deri në drekë. Pastaj kaloj rrugicën te Ideal Food, ku marr drekën dhe darkën time të parapaketuar, ha drekën dhe më pas shkoj te Ideal Fitness për t’u stërvitur. Ideal Coffee, Ideal Food, Ideal Fitness – jeta ime ideale e vogël si shkrimtar.

Pronari i Ideal Coffee ishte mbështetës i LSI-së (tani Partia e Lirisë) dhe, meqë zakonisht isha klienti i parë në orën 7 të mëngjesit, ndonjëherë flisnim për ngjarjet e ditës së kaluar para se të vinin klientët e tjerë për dozën e tyre të mëngjesit me kafeinë. Një tundje koke drejt hyrjes tregonte se thashethemet tona po merrnin fund përkohësisht. Ideal Coffee ishte qendra politike e zonës ku jetoj. Në një cep mund të gjeje operatorin lokal politik të Partisë Socialiste duke zhvilluar takimet e tij, përfshirë edhe me fqinjën time, një ish-nëpunëse civile në pension që ishte administratore e pallatit dhe patronazhiste. Ajo sigurohej që të gjithë të votonin “siç duhet” dhe madje më ofroi edhe mua të më siguronte një pasaportë. Aktiviteti i tyre u intensifikua në mënyrë frenetike në fund të verës së vitit 2024, më shumë se gjysmë viti përpara zgjedhjeve parlamentare të vitit 2025. Deri atëherë, për mua ishte e qartë se ata i kishin fituar zgjedhjet tashmë.

Në një cep tjetër të kafenesë, ministri i sapoemëruar i Brendshëm, Ervin Hoxha, kishte ngritur zyrën e tij provizore. Ndërsa truprojat e tij të veshur me të zeza pinin cigare pa pushim në verandë, një rrjedhë e vazhdueshme mbështetësish dhe njerëzish që kërkonin favore, ndonjëherë të filtruar nga tavolina e operatorit politik në anën tjetër, zhvillonin takime të programuara me shtetarin: burra të rritur që shikonin dyshemenë me siklet për atë që do të kërkonin, pa ditur ku t’i vendosnin duart. Por edhe Hoxha kishte problemet e tij: një mëngjes kaloi shumë kohë duke sistemuar një grumbull telefonash “burner”. Ai nuk u rikthye në qeveri pas zgjedhjeve.

Ky teatër politik gjallërohej më tej nga paraqitjet e herëpashershme të Monika Kryemadhi, ish-kryetares së LSI-së dhe ish-bashkëshortes së ish-presidentit Ilir Meta, e cila është nën hetim penal dhe që ishte kthyer në komentatore të Big Brother. Ajo frekuentonte gjithashtu Ideal Fitness. Një ditë, pasi kishte dërguar dikë të mësonte kombësinë dhe profesionin tim, më ndërpreu gjatë ushtrimeve për biceps: “Ah, edhe unë jam artiste. Po ndryshoj karrierë nga politika në art. Dukesh aziatik, më pëlqejnë dramat koreane. Së fundmi kam bërë një film. Do të të ftoj në premierë në janar, ndoshta mund të shkruash diçka.” Ftesa nuk erdhi kurrë.

Një kryeministër që diskuton për skulpturë me ambasadorin italian në vend që të marrë pjesë në një konferencë ekonomike; bashkëshortja e një kryebashkiaku që sillet si kuratore arti; një oligark që bëhet pronar galerie dhe sponsor arti; një bankë private që u jep artistëve zarfe me para; një ish-drejtues partie që bëhet regjisor filmash; një drejtoreshë muzeu pa perspektivë që kanalizon fondet publike te miqtë e saj – kompleksi mafia-art-politik në Shqipëri është në lulëzim të plotë.

Çdo ditë, të gjithë në këtë vend zgjohen dhe zbresin te “Ideal Coffee” i tyre. Dhe çdo ditë, në çdo “Ideal Coffee”, luhen pjesë të vogla teatrale: plane për të fituar avantazh ndaj fqinjit, për të siguruar një leje ndërtimi, për të bërë favore, për të diskutuar kush ka mashtruar kë dhe kush do të përfundojë më pas në burg.

Kur fillova të shkruaja për “The Albanian Mechanism”, në pranverën e vitit 2024, thashë se regjimi i Ramës kishte filluar të mbante erë kalbëzimi. Mendoj se tani të gjithë – edhe diplomatët më indiferentë ndërkombëtarë – e kanë ndier erën e fortë të kufomës së qelbur. Gjithnjë e më shumë kulla shumëkatëshe ushqehen mbi mishin e saj të dekompozuar si kërpudha prej betoni, një parodi e kalbur e mijëra bunkerëve të ndërtuar gjatë diktaturës. Por këto struktura as nuk pretendojnë të mbrojnë atdheun; ato mbrojnë një klasë të vetme oligarkësh kriminalë që thithin burimet natyrore dhe njerëzore të Shqipërisë. Dhe tani që ky kancer ka pushtuar pjesën më të madhe të qendrës së Tiranës, ai po metastazon edhe në qytetet provinciale dhe periferitë rezidenciale të kryeqytetit.

Vilat e fundit italiane në zonën time janë shembur gjatë gjashtë muajve të fundit. Rea Xhillari ka “projektuar” çfarëdo produkti të idiotësisë së shëmtuar që do të ngrihet pas Ideal Fitness. Poshtë rrugës sime me një sens, një tjetër kriminel i vogël mendoi se ishte e nevojshme të ngjeshte një kopje të Stefano Boerit, duke shpresuar të kapte vorbullën e fundit, tashmë në rënie, të lavatriçes së ndërtimit. Ndërkohë, lojtarët e mëdhenj po largohen nga tregu shqiptar, duke diversifikuar asetet jashtë vendit dhe duke u tërhequr nga vëmendja në rritje e SPAK-ut. Për shembull, Samir Mane shiti zinxhirin e supermarketeve dhe bleu disa resorte bregdetare në Portugali, megjithëse firma e tij prestigjioze e kontabilitetit e kishte paralajmëruar se ato ishin të zhytura në borxhe. Sa më e thellë gropa, aq më të pastra paratë.

Mungesat në tregun e punës, të shkaktuara nga mungesa totale e perspektivës ekonomike për shumicën e të rinjve shqiptarë, që vazhdojnë të largohen masivisht nga vendi, së bashku me kolapsin demografik që po përjeton Europa, po kompensohen në heshtje me një sistem të ngjashëm me kafala-n e Emirateve, duke sjellë filipinas për sektorin e shërbimeve dhe bangladeshas për ndërtimin. Kushtet e tyre të jetesës dhe punës, më kanë thënë shumë prej tyre, janë fyese për çdo standard njerëzor. Dhe ndërsa më pëlqen të shoh njerëz të tjerë aziatikë në supermarketin tim lokal që i duan macet tona të lagjes, Lule dhe Mina, po aq sa unë, prania e dukshme e emigrantëve të punës në Shqipëri do të shkaktojë – ndryshe nga nomadët digjitalë që pijnë bubble tea në hapësirat e tyre coworking – lindjen e një politike të djathtë raciste, diçka që Shqipëria ka pasur fatin të mos e ketë deri tani. Kur isha së fundmi në një bar të vogël pranë Këlcyrës, kamarierja llafazane u ankua se “bangladeshasit po na marrin punët”. Komenti i saj më tingëlloi si një alarm i fortë.

Trashëgimia e vërtetë e politikave të Ramës do të jetë kjo rritje e së djathtës në Shqipëri dhe nuk më duket aspak e pamundur që forca politike që do të rrëzojë përfundimisht Partinë Socialiste të mos jetë opozita tradicionale e Partisë Demokratike e udhëhequr nga fantazma e rraskapitur e Sali Berisha, por një forcë e vërtetë nacionaliste dhe ksenofobe e stilit Orbán apo Kaczyński. Ngritja e fashizmit shqiptar do të jetë trashëgimia e përhershme (dhe gjenocidale) e “artistit” shumëngjyrësh: krijimi i hapësirës aty ku nuk ka – për intolerancë dhe një “rikthim te identiteti”.

Mund të ndodhë që të shohim Belinda Balluku në burg. Mund të ndodhë që Shqipëria të hyjë në Bashkimin Europian. Mund të ndodhë të shohim vrasjen e një oligarku. Mund të ndodhë një luftë e hapur mafioze mes grupeve të Shijakut, Elbasanit dhe Vlorës. Mund të ndodhë që një ditë Byroja Kombëtare e Hetimit të trokasë në portat e kompleksit të Ramës në Surrel. Por mekanizmi shqiptar që jam përpjekur të dokumentoj gjatë tre viteve të fundit do të vazhdojë të prodhojë vetëm një rezultat: pabarazi ekonomike, alienim dhe, në fund, fashizëm si valvul shkarkimi për kontradiktat sociale të pazgjidhura.

Ka qenë kënaqësi të dokumentoja për ju kolapsin e Perëndimit nga e ashtuquajtura periferi e tij. Shijojeni sa zgjat.