Flash News

Posta e mëngjesit/ Me 2 rreshta: Çfarë pati rëndësi dje në Shqipëri

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

E-TJERA

Forbes: 'Diella', një eksperiment politik, rreziku mund të fshihet në detajet e menaxhimit

Politiko 27 Tetor 2025, 09:46

Forbes: 'Diella', një eksperiment politik, rreziku mund të

Media prestigjioze amerikane Forbes i ka dedikuar një artikull sistemit të inteligjencës artificiale të prezantuar nga qeveria shqiptare, i njohur si Diella, ministrja virtuale për prokurimin publik. Në analizën e saj, Forbes e cilëson këtë si një zhvillim të paprecedentë në nivel global, ku një shtet sovran i beson një sistemi IA rolin e vlerësimit të tenderëve shtetërorë, me synimin për të eliminuar ryshfetin, favorizimet dhe ndikimin politik.

Artikulli ngre pyetje të rëndësishme mbi transparencën, llogaridhënien dhe rreziqet e mundshme që mund të shoqërojnë këtë eksperiment dixhital, duke theksuar se suksesi i Diellës nuk varet vetëm nga teknologjia, por nga mënyra se si ajo qeveriset dhe monitorohet.

Por nga ky sistem lindin disa pyetje si : Në varësi të kujt është, a është një eksperiment i rrezikshëm i mbështjellë me teatër politik?

Çfarë ndryshoi në të vërtetë dhe cfarë jo
Diella nuk është ministre e financave. Është një "ministre" virtuale e fokusuar në prokurimin publik, sistemi që përcakton se kush fiton kontratat qeveritare. Roli ndërtohet mbi funksionin e mëparshëm të Diellës si asistente e qeverisjes elektronike, tani e zgjeruar në vendime që kanë pasoja serioze financiare dhe politike.

Reuters, The Guardian dhe media të tjera raportuan se IA do të marrë gradualisht përgjegjësinë për dhënien e tenderëve, me qëllim uljen e ndikimit njerëzor në një proces që shpesh lidhet me favorizimin.

Megjithatë, ajo që mbetet e paqartë është se si do të funksionojë kjo në të vërtetë. Kur një ofertues humbës sfidon një çmim, kush është përgjegjës - kryeministri, një zyrtar mbikëqyrës njerëzor, apo askush fare? Deri më tani, qeveria shqiptare nuk e ka shpjeguar plotësisht se si do të trajtohet llogaridhënia.

Është gjithashtu e rëndësishme të jemi të qartë se çfarë është në të vërtetë Diella dhe çfarë nuk është. Ndërsa qeveria e Shqipërisë mund ta përshkruajë sistemin e IA-së si të drejtë dhe efikas, njerëzit ende vendosin se cilat të dhëna përdor dhe si merr vendime. Sepse edhe pse një sistem IA nuk mund të pranojë ryshfet, njerëzit ende mund të ndikojnë në rezultatet e tij. Pra, nëse sistemi është i besueshëm varet nga mënyra se si menaxhohet, jo nga vetë teknologjia.

Pikat e verbëra
Dy gjëra mund të jenë të vërteta njëherësh: Prokurimi algoritmik mund të zvogëlojë abuzime të caktuara, dhe gjithashtu mund të sjellë të reja. Rreziku i vërtetë nuk është vetë algoritmi, por sistemi që e rrethon atë. Nëse stafi qeveritar mund të rregullojnë në heshtje mënyrën se si vlerësohen ofertat, ose nëse të dhënat e përdorura për të trajnuar IA-në tashmë mbartin paragjykime, procesi nuk do të jetë më i drejtë - thjesht do të fshehë të njëjtat probleme të vjetra pas një perdeje dixhitale.

Kjo është arsyeja pse fokusi i vërtetë duhet të jetë në mënyrën se si qeveriset sistemi. Duhet të ketë rishikime të pavarura, të dhëna transparente që nuk mund të ndryshohen në fshehtësi, dokumentim të qartë se si funksionon IA, mënyra të drejta për ofertuesit për të sfiduar vendimet dhe raporte publike se si funksionon sistemi. Këto janë elementë thelbësorë që rrisin besueshmërinë e procesit.

Ekziston gjithashtu një kënd demokratik që është i lehtë për t'u humbur mes gjithë kësaj entuziazmi. Siç paralajmëroi në maj Instituti i Shkencës së të Dhënave i Universitetit të Kolumbias, "Sigurimi që dizajni dhe përdorimi i këtyre mjeteve pasqyrojnë vlerat e qytetarëve dhe interesin publik është jetik për ruajtjen e legjitimitetit dhe llogaridhënies demokratike". Vendimet e prokurimit përcaktojnë se kush ndërton rrugë, spitale dhe shkolla. Nëse qytetarët nuk i kuptojnë rregullat ose nuk mund t'i sfidojnë rezultatet, kjo gërryen besimin, edhe nëse shifrat në letër duken më mirë.

Së fundmi, ekziston çështja e precedentit. Disa tituj janë përpjekur ta analogjizojnë Diellën me "gjyqtarët robotë" ose vendimmarrësit algoritmikë në gjykata. Kjo nuk është ajo që po ndodh këtu. Ky është një eksperiment prokurimi me markë ministrore, jo një magjistrat të IA-së, dhe ky dallim është i rëndësishëm. Ai e mban analizën të bazuar në atë që sistemi duhet të bëjë në të vërtetë - të vlerësojë ofertat - dhe në mbrojtjet specifike që janë të përshtatshme për atë detyrë.