Iluzioni digjital i Shqipërisë dhe sinjali i ftohtë i Europës

Denisa Kele

Pezullimi i fondeve të Bashkimit Europian për projektet e qeverisjes digjitale në Shqipëri nuk është një keqkuptim teknik, as një incident i zakonshëm burokratik. Është një sinjal politik i qartë dhe i qëllimshëm: Europa ka vendosur të ndalë mbështetjen për një model digjitalizimi që po zhvillohet më shpejt se demokracia dhe shumë më larg se llogaridhënia institucionale.

Në diskursin e brendshëm, digjitalizimi u promovua si histori suksesi, si provë e modernitetit dhe efikasitetit shtetëror. Në Bruksel, megjithatë, i njëjti proces u lexua ndryshe: si përqendrim pushteti përmes teknologjisë, pa garanci ligjore, pa transparencë reale dhe pa mekanizma kontrolli që përputhen me standardet europiane.

Digjitalizim pa shtet ligjor nuk është reformë — është devijim

Në Shqipëri, qeverisja digjitale nuk u ndërtua si vazhdim logjik i reformave institucionale, por shpesh si zëvendësim i tyre. Në vend që teknologjia të forconte shtetin ligjor, ajo u përdor për të anashkaluar procedura, për të përshpejtuar vendimmarrje pa debat dhe për të minimizuar kontrollin publik.

Platformat online u shtuan dhe shërbimet u zhvendosën në hapësirën digjitale, por transparenca nuk u rrit në të njëjtën masë. Përkundrazi, proceset e prokurimit u bënë më të errëta për publikun, kostot më të vështira për t’u verifikuar dhe dokumentimi mbi ndikimin real të projekteve pothuajse mungoi.

Teknologjia përparoi. Institucionet mbetën në vend.

AKSHI dhe centralizimi i pushtetit digjital

Në qendër të këtij modeli qëndron Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), e cila nga një strukturë teknike me rol koordinues u shndërrua gradualisht në nyjen kryesore të pushtetit digjital shtetëror. Vendimmarrja mbi projektet, platformat dhe kontratat u përqendrua në një kanal të ngushtë institucional, pa balancë të mjaftueshme kontrolli parlamentar dhe pa auditim të vazhdueshëm të pavarur.

Ky përqendrim krijoi një problem strukturor: teknologjia filloi të funksionojë si instrument pushteti dhe jo si shërbim publik. Në mungesë të transparencës së plotë mbi kontratat, nënkontraktorët dhe kostot reale, besimi publik u zëvendësua nga propaganda e suksesit.

Pse reagoi BE dhe pse tani

Shqetësimi i Bashkimit Europian nuk lidhet me faktin që Shqipëria po përdor teknologjinë, por me mënyrën se si ajo po qeveriset. Europa ka mësuar nga përvoja e saj dhe nga rastet e tjera se autoritarizmi modern nuk ndërtohet më vetëm me mjete represive, por përmes përqendrimit të të dhënave, algoritmeve të errëta dhe platformave që nuk japin llogari.

Rritja e ndjeshme e fondeve për projekte digjitale, përfshirë ato që lidhen me inteligjencën artificiale dhe e-government, e bëri këtë situatë edhe më të ndjeshme. Kur fondet europiane rrezikojnë të përdoren për të forcuar një model qeverisjeje që nuk garanton ndarje pushtetesh dhe mbikëqyrje të pavarur, ndërhyrja bëhet e pashmangshme.

Pezullimi i fondeve është, në thelb, një akt politik në mbrojtje të standardeve demokratike.

Rreziku i shtetit algoritmik pa përgjegjësi

Një shtet që centralizon të dhënat e qytetarëve, kontrollon platformat digjitale dhe shmang mbikëqyrjen e pavarur nuk bëhet më efikas — bëhet më i rrezikshëm për demokracinë. Frika e Europës nuk është dështimi teknik i sistemeve, por normalizimi i një modeli ku shteti di gjithçka për qytetarin, ndërsa qytetari di gjithnjë e më pak për mënyrën se si qeveriset.

Ky është rreziku i asaj që në debatet europiane quhet “shteti algoritmik”: një shtet që operon përmes kodeve dhe platformave, por pa transparencë, pa etikë dhe pa kontroll demokratik.

Paralajmërim për të ardhmen

Vendimi i BE-së duhet lexuar si paralajmërim serioz për të ardhmen e integrimit europian të Shqipërisë. Integrimi nuk matet me numrin e platformave online apo me shpejtësinë e shërbimeve digjitale, por me cilësinë e institucioneve që i qeverisin ato.

Europa ka vendosur një vijë të qartë: nuk ka digjitalizim pa transparencë, nuk ka fonde pa llogaridhënie dhe nuk ka integrim pa demokraci funksionale. Teknologjia nuk mund të përdoret për të mbuluar mungesën e shtetit ligjor.

Një shtet digjital pa demokraci nuk është progres. Është regres — i koduar.