Flash News

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

Publikoi tezën e Letërsisë 20 minuta pas nisjes së provimit, përjashtohet maturanti në Kukës

OP-ED

Bizanti i Jorgës

Politiko 29 Prill 2020, 18:15

nga Virgjil Muçi

Libri “Bizant pas Bizantit” i Nicolae Iorgës, (i cili, ndër të tjera, është historiani që ka zbuluar të famshmen Formulë të Pagëzimit të Pal Engjëllit, të parin dokument të gjuhës shqipe), është një dëshmi e patjetërsueshme e faktit se çfarë vakuumi përbën në bibliotekën e librit shqip dhe, më konkretisht, në atë të studimeve historike, mungesa e veprave të historianit të shquar rumun që njihet dhe çmohet si ndër autorët më prolifikë në lëmë të studimeve historike. Pa dyshim, më i rëndësishmi përsa i përket historisë së vendeve të Europës Juglindore. (Jo më kot përdora shprehjen “Europë Juglindore” në vend të të kudogjendurit e të stërpërdorurit “Ballkan”, ngaqë është Iorga, dora vetë, që e zhvlerësoi në mënyrë shkencore emërtesën e ngjitur nga turqit, duke i kthyer mbarë rajonit termin e saktë, të duhur.) Në të mirë të argumentit të sipërm shkon edhe fakti që një pjesë e opusit të veprave iorgiane lidhet, në mos drejtpërdrejt, tërthorazi, me Shqipërinë e shqiptarët si në trevat e banuara prej tyre, ashtu edhe jashtë, si në suazë të Perandorisë Osmane ashtu edhe të viseve të gadishullit tonë.

Edhe pse “Bizant pas Bizantit” nuk cek aspekte që lidhen me historinë e Arbërit (lypset thënë që kjo gjë nuk hyn mirëfilli në synimet e autorit), vepra ngjall, gjithsesi, interes për faktin se në të shfaqen, aty-këtu, personazhe me gjak shqiptari pak të njohur, për të mos thënë aspak të njohur, puna dhe vepra e të cilëve ka lënë gjurmë të pashlyeshme brenda dhe jashtë Kostandinopojës, si në rrafshin fetar ashtu edhe në atë laik e dituror, çka përbën për lexuesin e gjerë një dëshmi elokuente të ndihmesës së dhënë nga shqiptarët në suazën e madhe të Perandorisë Osmane, Patriarkanës kostandinopojase, por edhe në oborret e princëve të Vllahisë e të Rumanisë, punë që i hapi udhë më pas veprimtarisë atdhetare të shumë prej patriotëve të shquar në lëmë të gjuhës e të librit shqip, por edhe të veprimtarisë politike, diplomatike për të mbërritur te lufta e armatosur për shkëputjen e Shqipërisë nga Porta e Lartë dhe krijimin e shtetit të pavarur shqiptar. Ma do mendja se thelbin e kësaj vepre më mirë se kushdo tjetër na e jep vetë Iorga me citatin e përmendur e të riprodhuar nga studiuesi rumun Virgil Candea në pasthënien që shoqëron botimin shqip të librit: “Mund të shtrohet pyetja, ashtu siç është bërë edhe për kryqëzatat, se ku ndalet historia e Bizantit. Pa dyshim, jo më 1453, me zhdukjen e Perandorisë së Kostandinopojës. Kishte ende Bizante në More dhe në Trebizondë. Por vijimësia bizantine nuk reshtet ende as me pushtimin osman të këtyre dy rajoneve. Unë nuk do të thosha se Bizantin mund ta përfaqësojë vetëm arti Bizantin, i cili përfundoi në Danubin rumun pothuajse aty nga gjysma e shekullit XIX. Por pa dyshim ai që mbijetoi është ai vetë, për sa kohë mbetën dy prej faktorëve të tij: ideja dhe vetë elementët që i kishin shërbyer asaj deri më atëherë, familjet e mëdha bizantine. Të dy këta faktorë ndeshen në principatat me natyrë perandorake qysh në fillimet e Vllahisë dhe të Moldavisë”.

Ndonëse te ky libër Iorga shkon e mishëron idenë e tij të shtjelluar edhe në një sërë tekstesh shkencorë rreth qëndrueshmërisë së qytetërimit dhe kulturës heleno-latine e mbartjes së vazhdimësisë së saj tek arkondët dhe vojvodët rumunë, pinjollë të denjë e pasardhës të familjeve perandorake bizantine si Kantakuzenët, Paleologët, Dukajt, Mavrokordatët e të tjerë, e rëndësishme është që kjo frymë mbajti gjallë për afro pesë shekuj jo vetëm kulturën dhe qytetërimin bizantin, por edhe identitetin etnik e shpirtëror të të gjithë popujve të Ballkanit, shpirtin e pandryshuar europianist, vullnetin e palëkundur që me t’u çliruar nga thundra osmane të integroheshin shpejt e pa mëdyshje në kontinentin amë dhe, më konkretisht, në atë që ne sot e identifikojmë me termin Europë Perëndimore. Nisur qoftë edhe vetëm nga ky aspekt, kjo vepër përfton një rëndësi të dorës së parë edhe për qytetërimet e popujve të tjerë të rajonit, ku një rol luajtën edhe shqiptarët tok me figurat qendrore të historisë së tyre, shprehje e patjetërsueshme e ndihmesës së dhënë në qytetërimin europian.

Nicolae Iorga është ndër ata studiues e shkrimtarë që ka dëshmuar falë veprës së tij të pasur e të larmishme se është një stilist i mbaruar, çka, veç të tjerash, e bën leximin e këtij libri të këndshëm. Edhe pse i ngjeshur me plot erudicion dhe të dhëna të shumta historike, ai di të mbajë gjallë interesin e lexuesit, një cilësi kjo që nuk e has dhe aq dendur tek autorë të tjerë tekstesh historikë. Duke mbyllur këto radhë shpresojmë që vepra që mbajmë në duar të mos jetë e fundit nga një autor kaq i rëndësishëm siç është Nicolae Iorga, por t’i çel udhë veprave të tjerave që mbartin vlera të rëndësishme dhe që lidhen drejtpërdrejtë me historinë e Shqipërisë dhe të shqiptarëve.