Lufta në Ukrainë kryeson listën, ngjarjet më të rëndësishme në botë për vitin 2022

Historianët e ardhshëm mund ta konsiderojnë vitin 2022 si fundin e një epoke dhe fillimin e një tjetre. Lufta u rikthye në Evropë, me kërcënimet për sulme bërthamore.

Por këro 12 muaj sollën edhe lajme të mira. Më e rëndësishmja, pandemia COVID-19 thuajse “u zhduk” në shumë vende. Pavarësisht kësaj, viti 2022 pati më shumë zhvillime negative dhe sesa pozitive. Një pjesë e këtyre ngjarjeve do ta shoqërojnë botën edhe në vitin 2023.

1.  Lufta në Ukrainë

Ndonjëherë agjencitë e inteligjencës janë parashikojnë saktë ngjarjet që duken shumë larg realitetit. Në fund të vitit 2021, zyrtarët amerikanë dhe britanikë filluan të paralajmërojnë se Rusia do të pushtonte Ukrainën. Shumë liderë evropianë, përfshirë presidentin ukrainas Volodomyr Zelensky, hodhën poshtë idenë e luftës.

Por më 24 shkurt 2022, Rusia nisi një "operacion special ushtarak" për të cilin tha se ishte i nevojshëm për të detyruar "çmilitarizimin dhe denazifikimin e Ukrainës". Për habinë e Kremlinit dhe të shumicës së ekspertëve ushtarakë, Ukraina i rezistoi sulmit fillestar dhe më pas filloi të kthejë forcat ruse.

Moska e braktisi përpjekjen e saj për të marrë Kievin dhe kaloi në marrjen e rajonit të Donbasit në Ukrainën lindore. Në shtator, ukrainasit nisën një kundërofensivë që çliroi qytetin verilindor të Kharkiv. Gjashtë javë më vonë, forcat ruse braktisën qytetin juglindor të Khersonit, duke nxitur spekulimet se Ukraina mund të kërkonte të rimarrë Krimenë, të cilën Rusia e pushtoi në vitin 2014.

Pushtimi i Rusisë ekspozoi ndarje të rëndësishme gjeopolitike. Shtetet perëndimore u rreshtuan në krah të Kievit. Me përfundimin e vitit 2022, një armëpushim duket i pamundur. Rusia shënjestroi infrastrukturën kritike të Ukrainës, duke shpresuar se dimri do të bënte atë që ushtria ruse nuk mundi, do të thyente vullnetin e Ukrainës. Ndërkohë, pjesa tjetër e botës u përpoq të përshtatej me goditjet e çmimeve, ndërprerjet e furnizimit dhe mungesat e ushqimit të shkaktuara nga agresioni i Rusisë.

2. Inflacioni në nivele rekord

Kushdo që ka jetuar vitin 1970 përjetoi se si ishte të shihje inflacionin që rritej pa ndalim. Spiralja e inflacionit u thye vetëm pasi Rezerva Federale e SHBA rriti normat e interesit dhe shkaktoi një recesion brutal. Në katër dekadat që nga ajo kohë, bota ka jetuar në një mjedis me inflacion të ulët. Në të vërtetë, për një kohë shqetësimi më i madh për ekonomistët ishte se normat e inflacionit kishin rënë shumë të ulëta dhe mund të shkaktonin një spirale katastrofike deflacioni.

Ky rrezik u shmang, por viti 2022 pa një rritje të inflacionit në mbarë botën. Rritjet e çmimeve u nxitën nga një kombinim i çështjeve të kërkesës dhe ofertës. Nga ana e kërkesës, vitet e politikës monetare të lehtë të qeverisë së kombinuar me një vërshim të shpenzimeve qeveritare për të parandaluar një kolaps ekonomik gjatë pandemisë COVID, vendosin më shumë para në xhepat e konsumatorëve.

Nga ana e ofertës, së pari COVID dhe më pas pushtimi i Rusisë në Ukrainë ndërpreu zinxhirët globalë të furnizimit, duke krijuar mungesa në një gamë të gjerë mallrash. Çmimet e larta kanë t

tronditur politikën si në vendet e pasura ashtu edhe në ato të varfra, ndërsa liderët përpiqeshin të trajtonin zemërimin në rritje të publikut.

Problemi është se kura kryesore për inflacionin është rritja e normave të interesit. Bërja e kësaj, megjithatë, bën pak për të zgjidhur ndërprerjet e zinxhirit të furnizimit dhe mund të shkaktojë një recesion. Rezerva Federale e SHBA dhe bankat e tjera qendrore shpresojnë të krijojnë një "ulje të butë". Edhe nëse ato ia dalin, normat më të larta të interesit po krijojnë tashmë një krizë borxhi për shumë vende të varfra.

3. Trazirat në politikën britanike

Vendi, perandoria e të cilit dikur shtrihej në të gjithë globin, pati tre kryeministra në vetëm dy muaj dhe gjithashtu humbi monarken më jetëgjatë në botë. Shkaku i afërt i trazirave ishte dorëheqja e më shumë se 50 anëtarë të qeverisë së Boris Johnson pas skandaleve të këtij të fundit.

Johnson pranoi të jepte dorëheqjen dhe u pasua nga Liz Truss. Kjo e fundit qëndroi në pushtet vetëm 45 ditë, mandati më i shkurtër i në historinë britanike. Truss ishte liderja e fundit britanike që mori “bekimin” e mbretëreshës Elizabeth II.

Ajo vulosi dështimin e saj, duke ulur menjëherë taksat. Ky veprim bëri që vlera e paundit britanik të bjerë. Largimi i Truss, solli në pushtet Rishi Sunak, kryeministrin e parë me ngjyrë të Britanisë. Ai po përballet me “erëra të forta”. Britania po përballet me një inflacion që ka shkuar në 15% për shkak të rritjes së çmimeve të energjisë në vazhdën e pushtimit rus të Ukrainës. Shkaku kryesor për trazirat e Britanisë, është se Brexit nuk ka prodhuar pasurinë ekonomike që premtuan ata të cilët kërkuan shkëputjen nga BE.

4. Kriza në Pakistan

Krizat politike, ekonomike dhe klimatike shkatërruan Pakistanin në vitin 2022. Në prill, kryeministri Imran Khan humbi një mocion mosbesimi në Parlament, duke vazhduar traditën, ku asnjë kryeministër pakistanez nuk ka përfunduar një mandat të plotë pesëvjeçar.

Khan, megjithatë, nuk doli në heshtje në pension. Në vend të kësaj, ai udhëhoqi ndjekësit e tij në një seri marshimesh proteste në kryeqytetin e Islamabadit, duke kërkuar të rrëzonte pasardhësin e tij, kryeministrin Shehbaz Sharif. Në dukje si

hakmarrje, qeveria e akuzoi Khan në gusht për shkelje të ligjeve antiterroriste të Pakistanit. Në nëntor, ai u plagos në një atentat të dështuar.

Ai fajësoi Sharifin dhe zyrtarë të lartë ushtarakë për sulmet dhe kërkoi që vendi të mbajë zgjedhje të parakohshme. Ndërsa ndjekësit e Khan po marshonin, zyrtarët pakistanezë po përpiqeshin të zgjidhnin krizën e borxhit të vendit pasi rezervat valutore të nevojshme për të financuar borxhin e tij dhe për të paguar importet ishin jashtëzakonisht të ulëta.

Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) miratoi një paketë shpëtimi në gusht që parandaloi një kolaps të menjëhershëm ekonomik. Megjithatë, Pakistani i detyrohet afërsisht 30 miliardë dollarë vetëm Kinës, ekuivalente me 30 për qind të PBB-së së Pakistanit, dhe duhet të paguajë rreth 2 miliardë dollarë kredi të huaja në përgjithësi në vitin 2023. Hapat e nevojshëm për të siguruar ndihmën e FMN-së ka të ngjarë të ngadalësojnë rritjen ekonomike edhe pse kulmet e inflacionit.

Në gusht, shirat e rrëmbyeshëm të musonit dhe shkrirja e akullnajave shkaktuan përmbytje epike që komplikuan problemet politike dhe ekonomike të Pakistanit. Një e treta e vendit u përmbyt dhe më shumë se një milion shtëpi u shkatërruan. Krizat e trefishta të Pakistanit bëjnë të mundur që 225 milionë qytetarët e tij të përballen me një 2023 të vështirë.

5. Thellimi i krizave humanitare

Pushtimi rus përqendroi vëmendjen tek ukrainasit që iknin nga atdheu i tyre për siguri jashtë vendit. Ky mbulim ndihmoi në fshehjen e krizave humanitare dhe refugjatëve gjetkë në botë. Rreth 32 milionë njerëz në mbarë botën aktualisht janë refugjatë, që do të thotë se ata janë larguar nga vendi i tyre i lindjes për shkak të persekutimit, konfliktit ose dhunës.

Nëse përfshihen edhe të zhvendosurit brenda vendit, domethënë njerëzit që janë detyruar të largohen nga shtëpitë e tyre, por vazhdojnë të jetojnë në vendin e tyre të lindjes, numri shkon në më shumë se 100 milionë. Kjo është 13 milionë më e lartë se fundi i vitit 2021, ose ekuivalente me popullsinë e kombinuar të Irlandës, Lituanisë dhe Zelandës së Re.

Rritja e refugjatëve dhe personave të zhvendosur brenda vendit është vetëm pjesërisht për shkak të luftës në Ukrainë. Situata humanitare në vende si Siria, Afganistani, Sudani i Jugut dhe J

Jemeni mbetet e dëshpëruar pa asnjë shenjë zgjidhjeje në konfliktet themelore. Vetëm Siria përbën një të pestën e refugjatëve në botë.

Një rritje e dhunës së bandave në Haiti bëri që mijëra Haitians të iknin jashtë shtetit dhe ndezi bisedat për një ndërhyrje të huaj për të rivendosur rendin. Një pikë e mundshme e ndritshme që shkon në vitin 2023 është Etiopia. Në fillim të nëntorit, qeveria etiopiane dhe udhëheqësit Tigrayan nënshkruan një marrëveshje paqeje që i dha fund një lufte civile dyvjeçare që ka zhvendosur më shumë se 5.1 milionë njerëz. Por agjencitë ndërkombëtare të ndihmës dhe organizatat private humanitare u shqetësuan se përpjekjet perëndimore për të ndihmuar Ukrainën po pengonin fondet për krizat humanitare gjetkë.

6. Amerika Latine zhvendoset nga e majta

Çfarë ndryshimi mund të bëjnë pesë vjet. Në vitin 2017, politikanët e qendrës së djathtë dominuan politikën në Amerikën Latine. Por duke filluar nga viti 2018 me zgjedhjen e Andrés Manuel López Obrador në Meksikë, erërat u zhvendosën. Kandidati i qendrës së majtë Alberto Fernández pretendoi presidencën e Argjentinës në 2019. Socialisti Luis Arce fitoi presidencën e Bolivisë në vitin 2020. Vitin e kaluar, socialisti Pedro Castillo u bë president i Perusë dhe i majti Gabriel Boric u bë president i Kilit. Tendenca në të majtë vazhdoi në vitin 2022 pasi socialistja demokratike Xiomara Castro u betua si presidente e Hondurasit, ish-luftëtari rebel Gustavo Petro bëri histori duke u bërë presidenti i parë majtist i Kolumbisë dhe ish-presidenti brazilian Luiz Inacio Lula da Silva u kthye në presidencë duke mposhtur djathtë Jair Bolsonaro.

Një zhvendosje rajonale nga e majta ka precedent në Amerikën Latine. Në fund të viteve 1990 dhe në fillim të viteve 2000, politikanë si Hugo Chavez, Lula dhe Evo Morales fituan zgjedhjet dhe nxitën fjalët për një "batica rozë". Nëse tendenca e fundit përbën një valë të dytë rozë, mund të debatohet. Ajo që është e pamohueshme është se këta liderë do të jenë të vështirë për t'i përmbushur premtimet e tyre për të trajtuar pabarazitë e shumta ekonomike, gjinore dhe racore që rrethojnë vendet e tyre.

Të gjithë ata përballen me një ngadalësim të rritjes ekonomike globale, rritje të normave të interesit, rritje të inflacionit dhe pasoja të vazhdueshme të COVID. Në të njëjtën kohë, polarizimi politik është thelluar në të gjithë rajonin. Ngjarjet kanë marrë tashmë një lider. Vetëm këtë muaj, Kongresi Peruan fajësoi Presidentin Castillo pasi ai u përpoq të kërkonte rregullin e emergjencës.

7. Protestat në Iran

Regjimet e lindura nga protestat gjithashtu mund të rrëzohen prej tyre. Ky realitet duhet të ndjekë liderët e Republikës Islamike të Iranit, të cilët në vitin 2022 panë sfidën më të rëndësishme ndaj sundimit të tyre që kur erdhën në pushtet në vitin 1979. Protestat filluan në shtator kur "policia e moralit" në Teheran arrestoi Mahsa Amini, e cila nuk e kishte vendosur ixhabin siç duhej.

Ajo vdiq në paraburgim. Kjo bëri që Itani të përfshihej nga protesta masive dhe të dhunshme, ku kërkohej të dënohej vdekja e të resë dhe keqtrajtimi i grave me sloganin: "Gratë, jeta, liria!" Udhëheqësit iranianë fajësuan Shtetet e Bashkuara dhe Izraelin për projektimin e protestave, megjithëse forca lëvizëse ishte shtypja politike, korrupsioni dhe keqmenaxhimi i ekonomisë nga qeveria.

Qeveria u përpoq të shuante protestat me forcë. Deri në dhjetor, forcat iraniane të sigurisë kishin vrarë deri në 450 protestues në rrugë dhe qeveria kishte filluar të ekzekutonte publikisht protestuesit e dënuar në gjyqe të nxituara për krime kundër shtetit. Këmbëngulja e protestuesëve përballë represionit të qeverisë nxiti spekulime se Irani është në fazat e hershme të një revolucioni të ri. Ndoshta. Por deri më tani, regjimi nuk ka shfaqur shenja përçarjeje dhe askush nuk ka dalë në krye të opozitës.

8. Covid-i drejt “zhdukjes”

Tre vjet pasi COVID shpërtheu, bota duket se ka bërë kthesë sa i përket pandemisë së shekkulit. Në shtator, kreu i Organizatës Botërore të Shëndetësisë deklaroi se fundi i pandemisë është "në horizont". Ky realitet ishte i dukshëm në faktin se shumë vende hoqën kufizimet e udhëtimit dhe masat përkatëse që kishin vendosur kur COVID-i përfshiu botën në fillim të vitit 2020.

Heqja e masave anti-covid erdhi pas vaksinimit të një pjese të mire të popullsisë së globit, imunitetit të tufës dhe uljes së shanseve që infektimi mund të çonte në humbjen e jetës.

Përjashtim nga ky trend bëri Kina. Ajo ndoqi një politikë të tolerancës zero, duke preferuar të impononte bllokime të rrepta, kudo ku konstatoheshin raste me Covid-19. Nga fundi i vitit 2022, populli kinez kishte filluar të rebelohej kundër asaj që zyrtarët kinezë e kishin konsideruar si suksesin e tyre të madh. Në dhjetor, Pekini filloi të lehtësonte kufizimet.

Edhe pse vaksina e prodhuar nga Kina nuk ishte vlerësuar si shumë efektive, kjo e fundit refuzoi të pranonte vaksinat e perëndimit. Pritet që numri i vdekjeve në Kinë të rritet në vitin 2023. Edhe nëse Kina shmang numrin e vdekjeve që përjetuan Shtetet e Bashkuara dhe vendet e tjera në vitin 2020, COVID do të mbetet një sëmundje vdekjeprurëse për vite me rradhë.

9. Ndryshimet klimatike

40 vjet më parë, kur shkencëtarët paralajmëruan për herë të parë për një katastrofë të mundshme klimatike, ishte një problem për të ardhmen. 2022-shi tregoi se ajo e ardhme e rrezikshme ka ardhur. Dikur ngjarjet e rralla ekstreme të motit u bënë të zakonshme.

Evropa përjetoi valë rekord të nxehtit që dogji pyjet dhe thau lumenjtë. Pakistani u përball me një valë të ngjashme të të nxehtit që u pasua nga musonet që lanë deri në një të tretën e vendit nën ujë. Jugperëndimi i SHBA-së u përball me një thatësirë ​​rekord që thau rezervuarët si liqeni Mead dhe pakësoi rendimentet e të korrave. Në anën tjetër të vendit, uragani Ian bëri kërdi në Florida. Paneli Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike i Kombeve të Bashkuara paralajmëroi në prill se efektet e ndryshimeve klimatike së shpejti do të bëhen të pakthyeshme. Kishte disa pika të ndritshme në debatin për ndryshimet klimatike.

Në gusht, Kongresi i SHBA miratoi dhe presidenti Joe Biden nënshkroi ligjin, Aktin e Reduktimit të Inflacionit, i cili është shpallur si hapi më i rëndësishëm i ndërmarrë deri më tani për të reduktuar emetimin e gazrave që bllokojnë nxehtësinë që shkaktojnë ndryshimet klimatike. Në mënyrë të ngjashme, shkencëtarët gjeneruan përparime teknologjike që një ditë mund ta largojnë njerëzimin nga karburantet fosile.

Takimi COP27 në Sharm El Sheikh, Egjipt, përfundoi me një marrëveshje humbjeje dhe dëmi që në teori do t'i shtyjë vendet e pasura të kompensojnë vendet e varfra të dëmtuara nga ndryshimet klimatike. Por nuk u bënë përparime në uljen e emetimeve. Në vend të kësaj, pjesa e dioksidit të karbonit në atmosferë vazhdoi të rritet në vitin 2022.

10. Rritja e tensioneve SHBA-Kinë

Konkurrenca e fuqive të mëdha midis Kinës dhe Shteteve të Bashkuara është plotësisht në zhvillim e sipër. Strategjia e Sigurisë Kombëtare e administratës Joe Biden, e publikuar në tetor 2022, pranoi hapur se: "Kina ushqen synimin dhe, gjithnjë e më shumë, kapacitetin për të riformuar rendin ndërkombëtar në favor të atij që anon fushën e lojës globale në dobi të saj" dhe Shtetet e Bashkuara synojnë të "fitojnë garën".

Administrata vuri në dukje militarizimin e detit të Kinës jugore nga Pekini, mbështetjen e tij për pushtimin rus të Ukrainës, përpjekjet e saj për të frikësuar Tajvanin dhe vjedhjen e shfrenuar të pronës intelektuale si dëshmi se sjellja e Pekinit kishte detyruar Shtetet e Bashkuara të braktisin politikën e saj për të mirëpritur Kinën.

Përgjigja luftarake e Kinës ndaj vizitës së kryetares së Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA, Nancy Pelosi në Tajvan në gusht, theksoi se sa ishin tensionuar marrëdhëniet midis dy vendeve. Në tetor, Biden ndërmori një hap të madh për të kufizuar rritjen e Kinës duke i mohuar aksesin në çipat e avancuar gjysmëpërçues dhe teknologjinë thelbësore për dominimin e fushave si inteligjenca artificiale. Biden gjithashtu vazhdoi të nxiste miqtë dhe aleatët që të mbanin qëndrime të ngjashme të ashpra ndaj Kinës.

Në mes të nëntorit, Biden dhe presidenti kinez Xi Jinping u takuan në margjinat e samitit të G-20. Ata premtuan të punojnë për të reduktuar tensionet e ndërsjella dhe u zotuan për bashkëpunim në fusha si ndryshimet klimatike dhe shëndeti publik. Sidoqoftë, dyshimi dhe ashpërsia e ndërsjellë ka të ngjarë ttë dominojnë marrëdhënien për vitet në vijim.