Flash News

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

Publikoi tezën e Letërsisë 20 minuta pas nisjes së provimit, përjashtohet maturanti në Kukës

KRYESORE

E djathta e sotme në krizë: nuk është një evoluiim i konservatorizmit, por një refuzim i tij

Politiko 29 Korrik 2019, 21:43

E djathta e sotme në krizë: nuk është një evoluiim i

The Economist

Vladimir Putin, presidenti i Rusisë, e pat shpallur të vjetëruar idenë liberale. Nuk do të habiteshit po tu thonim se ne nuk pajtohemi me të. Jo vetëm sepse ai i tha Financial Times se, liberalizmi merrej me asgjë tjetër veç emigracionit, multikulturalizmit dhe politikave gjinore - një parodi- por edhe sepse ai zgjodhi një objektiv të gabuar. Ideja më e kërcënuar në Perëndim është konservatorizmi. Dhe nuk duhet të jesh konservator për t'u shqetësuar prej kësaj.

Në sistemet me dy parti, si Shtetet e Bashkuara dhe (gjerësisht) Britania, e djathta është në pushtet, por vetëm pasi hodhi poshtë vlerat që dikur e përcaktonin. Në vendet me shumë parti, e djathta e qendrës po gërryhet, si në Gjermani dhe Spanjë, ose shpërbëhet, si në Francë dhe Itali. Dhe në vende të tjera, si Hungaria, me një traditë të shkurtër demokratike, e djathta ka shkuar drejt e në populizëm, as pa provuar njëherë konservatorizmin.

Konservatizmi, më shumë se filozofi, është një prirje njerëzore. Filozofi Michael Oakeshott e ka thënë më së miri: "Të jesh konservator ... është të preferosh të njohurën në vend të së panjohurës, të preferosh të provuarën në vend të të të paprovuarës, faktin para misterit, aktualen në vend të së mundshmes, të kufizuarën në vend të së paanës, të afërtën në vend të së largëtës". Ashtu si liberalizmi klasik, konservatorizmi është një fëmijë i Iluminizmit. Liberalët thonë se rendi shoqëror shfaqet spontanisht nga individë që veprojnë lirshëm, ndërsa konservatorët besojnë se rendi shoqëror vjen i pari, duke krijuar kushtet për liri. Drejtohet kah autoriteti i familjes, kishës, traditës dhe shoqatave lokale për të kontrolluar ndryshimin dhe për ta ngadalësuar atë. Të fshish institucionet do të thotë të rrezikosh veten. Të mendosh se bash ky shkatërrim po i ndodh vetë konservatorizmit - dhe po i vjen nga e djathta.

E djathta e re nuk është një evoluiim i konservatorizmit, por një mospërfillje e tij. Pushtuesit janë të acaruar dhe të pakënaqur. Ata janë pesimistë dhe reaksionarë. Ata e shohin botën dhe gjejnë atë që Presidenti Donald Trump dikur e pat quajtur "kërdi".

Shihni se si po shkatërrojnë një traditë konservatore pas tjetrës. Konservatorizmi është pragmatik, por e djathta e re është e zellshme, ideologjike dhe kavaliere me të vërtetën. Australia ka probleme me thatësirën dhe detet e ndotura por e djathta, që sapo ka fituar zgjedhjet atje nën një parti, udhëheqësi i së cilës iu drejtua parlamentit duke mbajtur në dorë një copë qymyri si të qe një objekt i shenjtë. Në Itali, Matteo Salvini, drejtuesi i Lega Nord, e ka rritur lëvizjen anti-vaksinë. Për z. Trump faktet "janë vetëm mjete për të fryrë imazhin e tij, ose slogane të dizajnuara për të nxitur zemërim dhe luajalitete fisnore.

Konservatorët janë të kujdesshëm në lidhje me ndryshimin, por e djathta aktuale flet për revolucionin. Alternativa për Gjermaninë ka flirtuar me idenë e një referendumi mbi anëtarësimin në zonën euro. Nëse zoti Trump do ta përmbushte kërcënimin e tij për të lënë NATO-n, do të përmbyste balancat e fuqisë. Një Brexit pa marrëveshje do të ishte një hedhje në të panjohurën, por Tories (Partia Konservatore) e do një gjë të tillë, edhe nëse kjo shkatërron Unionin me Skocinë dhe Irlandën e Veriut.

Konservatorët besojnë në karakter, sepse politika ka të bëjë me gjykimin dhe me arsyetimin. Ata janë dyshimtarë për kultet e karizmës dhe të personalitetit. Në Amerikë shumë Republikanë, që dinë më shumë se aq, janë rreshtuar me z. Trump edhe pse ai është akuzuar, në mënyrë të besueshme, nga 16 gra të ndryshme për sjellje seksuale të pahijshme. Brazilianët kanë zgjedhur Jair Bolsonaron, i cili me dashamirësi kujton ditët e juntës ushtarake. Karizmatiku Boris Johnson u zgjodh kryeministri i Britanisë, pavarësisht se deputetët nuk e besojnë, sepse ai konsiderohet si "Konservatori Heineken" i cili, ashtu si birra, do të rifreskojë pjesët që konservatorët e tjerë nuk mund t'i arrijnë.

Konservatorët respektojnë biznesin dhe janë kujdestarë të kujdesshëm të ekonomisë, sepse prosperiteti është baza e gjithçkaje. Kryeministri i Hungarisë, Viktor Orban, e përshkruan veten si një konservator ekonomik i taksave të ulëta, por minon sundimin e ligjit mbi të cilin varen bizneset. Z. Trump është një nxitës i luftërave tregtare. Mbi 60% e anëtarëve të Partisë Konservatore janë të gatshëm të shkaktojnë "dëme serioze" në ekonomi vetëm për të siguruar Brexit-in. Në Itali 'Liga' po i tremb tregjet duke luajtur me idenë e emëtimit të 'parave qeveritare' që do të vepronin si monedhë paralele me euron. Në Poloni Partia Ligj dhe Drejtësi nuk di të përmbahet nga dhënia e benefiteve shtetërore. Në Francë, në fushatën për zgjedhjet e Parlamentit Europian, Partia e tkurrur Republikane bëri më shumë zhurmë për "rrënjët judeo-kristiane" të Europës sesa për menaxhimin e kujdesshëm ekonomik.

Dhe në fund, e djathta po ndryshon kuptimin e çka do të thotë 'të përkasësh'. Në Hungari dhe Poloni e djathta ngazëllehet me nacionalizmin e gjakut dhe të tokës, që përjashton dhe diskriminon. Vox, një forcë e re në Spanjë, kthehet te Rikonkuista, kur të krishterët përzunë muslimanët. Një nacionalizëm i zemëruar dhe reaksionar ndez dyshimin, urrejtjen dhe ndarjen. Eshtë antiteza e idesë konservatore që përkatësia në një komb, kishë dhe bashkësi lokale mund t'i bashkojë njerëzit dhe t'i motivojë ata të veprojnë në të mirën e përbashkët.

Konservatizmi është radikalizuar për disa arsye. Njëra ka të bëjë me rënien e asaj që Edmund Burke e quante "togat e vogla" në të cilat mbështetej, të tilla si feja, sindikatat dhe familja. Një tjetër ka të bëjë me atë që partitë e vjetra, në të djathtë dhe të majtë, u diskredituan nga kriza financiare, shtrëngesat ekonomike dhe luftërat e gjata në Irak dhe Afganistan. Jashtë qyteteve, njerëzit ndjehen sikur përçmohen nga të sofistikuarit urbanë, lakmitarë dhe egoistë. Disa janë plagosur nga ksenofobia e sipërmarrësve politikë. Rënia e Bashkimit Sovjetik, disa besojnë, e liroi zamkën qëe mbante bashkë një koalicion të skifterëve të politikës së jashtme, libertarianëve dhe konservatorëve kulturorë dhe pro-biznes. Asnjë nga këto tendenca nuk do të jetë e lehtë për t'u kthyer.

Gjërat e duhura

Kjo nuk do të thotë që gjithçka po ecën në rrugën e partive të së djathtës së re. Në Britani dhe Amerikë, të paktën, demografia është kundër tyre. Votuesit e tyre janë të bardhë dhe relativisht të vjetër. Universitetet janë një zonë ku nuk jetojnë të djathtët. Një studim i bërë nga Peë vitin e kaluar zbuloi se 59% e votuesve ndër amerikanët milenialë ishin demokratë ose me anim demokrat; pjesa korresponduese e Republikanëve ishte vetëm 32%. Në mesin e "brezit të heshtur", të lindur në vitet 1928-45, demokratët shënuan 43% dhe republikanët 52%. Nuk është ende e qartë nëse të rinjtë do të shkojnë djathtas ndërsa plaken për të mbushur këtë hendek.

Por e djathta e re po e fiton qartë luftën kundër konservatorizmit iluminist. Për liberalët klasikë, si kjo gazetë, ky është një burim keqardhjeje. Konservatorët dhe liberalët nuk pajtohen për shumë gjëra, siç janë droga dhe liria seksuale. Por ata janë më shpesh aleatë. Të dy kundërshtojnë impulsin utopik për të gjetur një zgjidhje qeveritare për çdo gabim. Të dy i rezistojnë planifikimit të shtetit dhe taksave të larta. Prirja konservatore për 'polici morali' kompensohet nga një impuls për të mbrojtur fjalën e lirë dhe për të promovuar lirinë dhe demokracinë në të gjithë botën. Në të vërtetë konservatorët dhe liberalët shpesh bëjnë të mundur shfaqjen e anës më të mirë të tjetrit. Konservatorizmi zbut zellin liberal; Liberalët zbusin vetëkënaqësinë konservatore.

Në të kundërt, e djathta e re është padyshim armiqësore ndaj liberalëve klasikë. Rreziku është që të moderuarit të nxirren jashtë teksa të djathtët dhe të majtët e përndezin politikën dhe provokojnë njëri-tjetrin për t'u zhvendosur drejt ekstremeve. Votuesit mund të gjenden pa zgjedhje. Si reagim ndaj zotit Trump, Demokratët kanë lëvizur më majtas sa i takon emigracionit se sa mesatarja amerikane. Britanikët, me dy parti të mëdha, mund t'u duhet të zgjedhin midis Jeremy Corbyn, liderit Laburist të së majtës radikale, dhe një partie Konservatore të radikalizuar nën z. Johnson. Edhe nëse mund të votoni për qendrën, si me Emmanuel Macron në Francë, një parti do të fitojë, automatikisht, në mënyrë të përsëritur - gjë e cila, në planin afatgjatë, është e pashëndetshme për demokracinë.

Në thelbin e vet konservatorizmi mund të jetë një influencë stabiliteti. Eshtë i arsyeshëm dhe i mençur; vlerëson kompetencën; nuk është në nxitim. Ato ditë kanë mbaruar. E djathta e re 'kuqëlon' dhe është e rrezikshme.

*Përkthimi nga anglishtja: Politiko.al