Gazeta australiane: Diella, simboli i modernitetit të Ramës në hijen e hetimeve

Nga Christine Kenneally, The Monthly

Më kujtohet Diella, “ministrja e parë e AI”, e vendosur për të zhdukur korrupsionin në procesin e prokurimeve publike të qeverisë shqiptare? Më vjen keq t’ju informoj se zhvilluesit e sistemit tani janë arrestuar vetë për korrupsion në procesin e prokurimeve publike të qeverisë.

Një kujtesë e shkurtër: Diella – një sistem AI me një avatar të bukur femëror të bazuar në aktoren reale Anila Bisha, e veshur me kostum tradicional shqiptar – u lançua më 25 shtator nga Edi Rama, kryeministri i Shqipërisë, i njohur për stilin e tij teatral, polarizues dhe të përfshirë në skandale. Rama njoftoi se AI do të mbikëqyrte tenderat publikë, me rezultatin, sipas tij, se ata tani do të ishin “100 për qind të lirë nga korrupsioni”. Spektakli i dha tituj në mbarë botën. Komentatorët e kuptuan lëvizjen si demonstrim moderniteti dhe si pjesë e fushatës së Shqipërisë për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian. Një numër i habitshëm gazetarësh ndërkombëtarë e morën njoftimin fjalë për fjalë (“Ministrja e parë e qeverisë me AI u emërua javën e kaluar”, raportoi ABC News). Gazetarët shqiptarë vunë në dyshim nëse lëvizja ishte demokratike apo ligjore, ndërsa opozita shqiptare e talli dhe hodhi sende. I patrembur, Rama e çoi Diellën në forumin e Fondit të Investimeve të Arabisë Saudite me vlerë miliarda dollarë, ku sistemi mbajti një “fjalim”: “Kufijtë mes inteligjencës njerëzore, inteligjencës artificiale dhe ambicies kolektive po mjegullohen më shpejt se kurrë”.

Megjithatë, tani duket se, si para ashtu edhe pas vendosjes së Diellës, tenderat publikë të projekteve të mëdha infrastrukturore shqiptare me vlerë qindra miliona euro janë komprometuar seriozisht nga veprimtari kriminale, që do të thotë se ata ishin zero për qind të lirë nga korrupsioni. Çfarë ndodhi? A e bëri AI një punë të tmerrshme? Apo ka diçka tjetër që po ndodh?

Nuk është publikuar shumë informacion për rolin e sistemit në arrestimet e fundit, por duket e pamundur që Diella të ketë pasur ndonjë lidhje me zbulimin e krimeve të pretenduara. Përkundrazi, agjencia kundër korrupsionit e qeverisë, Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), kishte kohë që po ndërtonte një çështje kundër një grupi zyrtarësh qeveritarë. Në tetor, ajo akuzoi publikisht zëvendëskryeministren e Ramës, Belinda Ballukun, për manipulim të tenderave publikë. Më pas, në dhjetor, vendosi në arrest shtëpie dy zyrtarë të tjerë të qeverisë – drejtorin e përgjithshëm dhe zëvendësdrejtorin e Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), agjencia qeveritare që zhvilloi dhe mirëmban Diellën.

Pavarësisht premtimit për analizë mbinjerëzore dhe transparencë të përsosur, aktivitetet kriminale në të cilat AKSHI dyshohet se ishte përfshirë janë krejtësisht të thjeshta, duke përfshirë krimin e organizuar, dhunën, kërcënimet dhe detyrimin. SPAK arrestoi gjashtë të tjerë në lidhje me krimet, përfshirë dy “biznesmenë” që dyshohet se rrëmbyen një biznesmen tjetër shqiptar dhe e kërcënuan derisa ai të tërhiqte aplikimin për tender. Po ashtu u arrestua themeluesi i një startup-i të teknologjisë së informacionit të financuar nga AKSHI. Startup-i, i cili u themelua me 10 euro në vitin 2023 sipas Tirana Times, arriti një kthim prej 22 milionë për qind të investimit fillestar brenda katër muajve të parë – që është një lloj tjetër arritjeje mbinjerëzore.

Protestat kundër partisë në pushtet, që nisën në dhjetor pas arrestimeve, u rikthyen, me thirrje për burgosjen e Ramës. Kryeministri me katër mandate ka një histori të gjatë të mbijetesës së skandaleve të korrupsionit – prokurorët madje kërkuan ekstradimin nga Zvicra të zëvendëskryeministrit të tij të mëparshëm, i cili u arratis në vitin 2023 nën akuza të ngjashme – por tani mund të jetë nën presion. Rama kaloi shumicën e pesë muajve të fundit duke mbrojtur zëvendësen e tij kundër akuzave për korrupsion, por ditët e fundit e shkarkoi atë, duke e lënë të ekspozuar ndaj arrestimit nga SPAK.

Po Diella? Nuk ka pasur deklarata zyrtare për statusin e sistemit në lidhje me arrestimet e AKSHI-t, edhe pse akuzat përfshijnë korrupsion në tendera të lidhur me infrastrukturën digjitale që mbështet AI-n. Nuk e dimë ende nëse akuzat lidhen vetëm me dhënien e tenderave, pra nëse miqtë apo të korruptuarit fituan kontrata jashtëzakonisht fitimprurëse për Diellën, ose nëse tenderi ishte fituar dhe bashkëpunëtorët e mundshëm të zyrtarëve të dyshuar po ndikonin tashmë në funksionimin e sistemit. Të dyja mundësitë janë shumë shqetësuese. Ekspertët thonë se kapja e infrastrukturës së informacionit të një qeverie mund të ketë pasoja serioze jo vetëm për korrupsionin lokal, por edhe për sigurinë kombëtare. Nëse njerëzit e gabuar hyjnë në sistemet e sigurta qeveritare, qasja mund t’u shitet organizatave kriminale ose shteteve armiqësore.

Tani, megjithatë, mendoj se lexuesit që kanë ndjekur historinë e Diellës po pyesin: po me “fëmijët”? A nuk ishte Diella shtatzënë? Po, është e vërtetë. Në tetor, Rama tha se sistemi do të përdorej për të krijuar 83 ndihmës AI për secilin anëtar të parlamentit. Epo, këtë kishte parasysh. Duke marrë shembull nga AI gjeneruese, ku ligjet e zakonshme të fizikës dhe shijes nuk vlejnë, ai tha: “Diella është shtatzënë… këta fëmijë do të kenë njohuritë e nënës së tyre”.

Sigurisht, kur Rama lançoi sistemin, ai lançoi edhe një përrallë ku Diella ishte një grua. Unë kam shkruar për këtë fantazi të zgjuar, ku sistemi ishte i pakorruptueshëm sepse ishte sistem, por gjithashtu kishte ndjenja sepse ishte njeri. Kështu, në universin kinematografik shqiptar, kishte një farë logjike që sistemi të ishte shtatzënë. Por nga ana tjetër, Diella supozohej të ishte edhe anëtare e kabinetit parlamentar. A nuk mund të punësojë thjesht asistente si çdo punëdhënës normal? Dhe çfarë ndodh kur përfundon shtatzënia? Zakonisht, nëse ke 80 apo më shumë foshnja, je breshkë deti jeshile dhe procesi përfshin grumbuj vezësh. Është e vështirë të kuptohet se ku po shkon kjo histori, por mund të përfshijë më shumë trup horror në stilin Sora sesa një dinasti politike të zakonshme.

Por prit, para “ngjarjes së bekuar”, ka dalë një skandal tjetër korrupsioni. Në shkurt, aktorja që portretizon Diellën, Anila Bisha, ngriti padi kundër AKSHI-t, kryeministrit dhe zyrtarëve të tjerë, duke kundërshtuar përdorimin e imazhit dhe zërit të saj. Bisha fillimisht ishte punësuar si fytyra e një asistenti për e-Albania, një sistem më i thjeshtë që u përgjigjet pyetjeve të qytetarëve për qeverinë. Kur u shpall pozicioni i Diellës si “ministre”, kjo ishte po aq e papritur për Bishën sa për botën. Aktorja nuk kishte pranuar të bëhej figurë politike. Në fakt, kontrata për përdorimin e imazhit dhe zërit të saj përfundoi në dhjetor 2025, megjithatë Bisha-si-Diella vazhdon të figurojë si ministre e shtetit për inteligjencën artificiale në faqen e qeverisë, pranë kryeministrit dhe zëvendëskryeministrit.

Edhe më keq, sipas Bishës, qeveria ka regjistruar patentë për imazhin dhe zërin e Diellës – pra ka tentuar të marrë në pronësi imazhin dhe zërin e një gruaje reale që ka punuar prej dekadash si aktore, pa e njoftuar. Bisha kërkoi pezullimin e Diellës dhe dëmshpërblim prej 1 milion eurosh. Qeveria thotë se pretendimi i saj “nuk ka bazë”. Javën e kaluar, një gjykatës rrëzoi kërkesën për pezullim. Çështja vazhdon.

Sa për akuzat e SPAK, nëse vërtetohen, do të dukej se sistemi Diella u zhvillua nga individë të korruptuar si pjesë e skemave të tyre, të cilat përfshijnë edhe dhënien e aksesit në sistemin e AI njerëzve të dyshuar. Kjo e bën edhe më të mundshme që qëllimi të ketë qenë gjithmonë që Diella të ishte një marionetë digjitale. A u planifikua kjo përmes manipulimit teknologjik? Apo loja ishte më e vjetër: kërcënimi i konkurrentëve që të tërhiqnin tenderat, në mënyrë që sistemi të kishte vetëm një fitues të mundshëm?

Për momentin, Rama duket i vendosur ta mbajë Diellën në vend. Ai ka bërë pak deklarata publike këtë vit, megjithëse në shkurt njoftoi se qeveria do të bashkëpunojë me kompaninë e teknologjisë AI Nvidia për të zhvilluar më tej sistemin. Ai e bëri njoftimin në një ceremoni për të emëruar drejtorin e ri të AKSHI-t, duke zëvendësuar atë që ndodhet ende në arrest shtëpie.