Gazetaret në Shqipëri të pambrojtura përballë abuzimit online

Në tetor të vitit të kaluar, Safejournalists.net, një platformë e krijuar nga shoqata e gazetarëve nga Ballkani Perëndimor, publikoi një raport që paralajmëronte për kërcënimet dixhitale në rritje ndaj gazetarëve dhe mbrojtësve të të drejtave të njeriut në Shqipëri, veçanërisht grave.

Brenda pak ditësh, autorja e raportit, studiuesja e medias Blerjana Bino, e gjeti veten në shënjestrën e një portali online që e etiketoi atë si një "merimangë e shoqërisë civile".

"Sulmet ndaj meje, organizatës sime dhe partnerëve tanë filluan menjëherë pasi publikuam raportin vjetor mbi lirinë e medias dhe sigurinë e gazetarëve", tha Bino, 39 vjeç, për BIRN. "Njerëzit që qëndronin pas tij nuk ishin të interesuar për faktet; ata thjesht donin të krijonin një histori për të minuar punën, besueshmërinë dhe karakterin tonë."

"I njihja mirë taktikat e tyre, pasi kemi monitoruar sulme të ngjashme ndaj gazetarëve të tjerë, por refuzova t'i lejoja të më heshtin ose të më frikësonin."

Rasti i Binos është pjesë e një trendi në Shqipëri, ku gazetaret, aktivistet dhe politikanet gra po përballen me sulme gjithnjë e më të mëdha online, me gjuhë fyese, fushata në mediat sociale dhe lajme të rreme që po bëhen normë. Sipas raportit më të fundit të Binos mbi Shqipërinë për Safejournalists.net, “71.4 përqind e gazetareve gra kanë vuajtur nga abuzimi verbal dhe më shumë se një e treta janë shënjestruar në internet. Këto sulme shpesh i detyrojnë ato të vetëcensurohen, duke dëmtuar punën e tyre”.

Një studim i BIRN-it mbi redaksitë shqiptare zbuloi se shumë gazetarë - burra dhe gra - ngurrojnë të flasin kur mediat e tyre publikojnë dezinformata ose përdorin gjuhë diskriminuese kundër grave, nga frika se mund të humbasin vendet e punës dhe jetesën e tyre.

Ligji për shpifjen krijon “klimë frike”.

Pa një ligj specifik në Shqipëri për të adresuar dhunën kibernetike ndaj grave, çështja trajtohet vetëm në mënyrë të pjesshme përmes ligjeve të tjera që kanë të bëjnë, për shembull, me diskriminimin dhe mbrojtjen e të dhënave personale.

“Llogaridhënia e platformës është gjithashtu e dobët”, tha studiuesja e të drejtave dixhitale Esmeralda Metko, duke iu referuar përgjegjësisë që kanë platformat për të monitoruar dhe menaxhuar përmbajtjen e publikuar.

Edhe pse ekzistojnë disa ligje të përgjithshme kundër përmbajtjes së dëmshme, shumicës së platformave u mungojnë filtra të vërtetë ose sisteme moderimi.

Studiuesja e medias, Ina Allkanjari, identifikoi një pengesë tjetër ligjore: shpifja në Shqipëri ende konsiderohet vepër penale, pavarësisht rekomandimeve nga organet ndërkombëtare të të drejtave që ajo duhet të trajtohet vetëm si një çështje civile.

“Kjo situatë jo vetëm që e bën më të lehtë abuzimin me ligjin për të frikësuar gazetarët, por gjithashtu krijon një klimë frike që dekurajon raportimin kritik.”

Metko shtoi: “Kodi Penal kërkon që informacioni i rremë të korrigjohet në rastet e shpifjes, por kjo rrallë zbatohet dhe shumë njerëz nuk e dinë për këtë. Kur ndodhin korrigjime, ato shpesh nuk arrijnë të njëjtën audiencë që pa pretendimet origjinale të rreme, duke i bërë ato joefektive.”

Në rastin e Binos dhe gazetareve të tjera gra, artikujt rreth tyre që organizatat mediatike i konsiderojnë shpifëse mbeten online, të pakorrigjuar, pavarësisht se përmbajnë gjuhë fyese dhe akuza të pabazuara.

Peizazhi kaotik i medias

Sipas Unionit të Gazetarëve të Shqipërisë, shumica e më shumë se 900 mediave dixhitale - media të themeluara dhe që veprojnë ekskluzivisht online - që veprojnë në Shqipëri nuk kanë mbikëqyrje themelore editoriale, transparencë të pronësisë ose moderim të përmbajtjes.

Ndërsa Kodi i Transmetimit i Shqipërisë dhe ligjet mbi informacionin publik përcaktojnë parime të qarta për të siguruar objektivitetin dhe paanshmërinë, tha Allkanjari, "këto vlejnë kryesisht për mediat tradicionale audiovizuale, jo për platformat online".

"Shumë media dixhitale nuk janë të regjistruara zyrtarisht dhe nuk ka një sistem funksional monitorimi", tha Allkanjari për BIRN.

Metko i bëri jehonë shqetësimit: "Ligji për Median Audiovizuale është plotësisht në përputhje me Direktivën e BE-së. Megjithatë, ai zbatohet vetëm për shërbimet audiovizuale, jo për median e shkruar ose portalet online. Si rezultat, faqet e internetit të lajmeve dixhitale bien jashtë fushëveprimit të ligjit dhe mbeten ligjërisht të parregulluara."

Ky peizazh i parregulluar drejtohet nga një model ekonomik që shpërblen sensacionalizmin.

“Gara për klikime dhe dukshmëri tani tejkalon misionin për të informuar saktë dhe etikisht”, tha Nevila Gjata, kryeredaktore e organizatës shqiptare të verifikimit të fakteve Faktoje.al. “Historitë e ngarkuara emocionalisht dhe mashtruese përhapen më shpejt se gazetaria e përgjegjshme.”

Metko vuri në dukje se liria e medias dhe liria e shprehjes janë standarde të rëndësishme në rrugën e Shqipërisë drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian dhe se Shqipëria duhet të përmirësojë pavarësinë editoriale, transparencën dhe mbrojtjen për gazetarët.

Megjithatë, “Ndërsa vendi po i përafron ligjet e tij me direktivat dixhitale të BE-së, zbatimi mbetet i dobët dhe kryesisht administrativ”, tha Metko. “Pa institucione të forta dhe ndjekje, këto reforma rrezikojnë të jenë vetëm simbolike.”

Dezinformimi gjinor dhe politika

"Gratë politikane janë veçanërisht të cenueshme", tha Gjata. “Gratë, veçanërisht në politikë, përballen me sulme të koordinuara, pretendime të rreme për korrupsion, fyerje personale dhe ekspozim të jetës së tyre private”, tha Gjata për BIRN, me trendin veçanërisht të dukshëm gjatë zgjedhjeve parlamentare të Shqipërisë këtë vit. Kjo rrezikon “normalizimin”, tha ajo.

“Gjuha e ashpër politike, përgjigjet e dobëta institucionale, hapësirat dixhitale të parregulluara dhe etika editoriale në rënie e përkeqësojnë problemin, veçanërisht duke synuar pamjen e grave mbi idetë e tyre.”

Një studim i publikuar nga Faktoje.al në vitin 2023 zbuloi se mediat e lidhura me partitë politike prodhojnë shumë nga kjo dezinformim me bazë gjinore, veçanërisht rreth zgjedhjeve.

“Fushatat e dezinformimit që synojnë gratë ndikojnë në publikun shqiptar duke iu referuar vlerave tradicionale familjare dhe roleve gjinore”, shkroi Faktoje.al. “Mediat ose krijojnë ose bëhen pjesë e këtyre fushatave për përfitime financiare. Dezinformimi që përfshin gratë gjeneron një angazhim më të lartë - veçanërisht kur titujt përfshijnë dhunë, fyerje ose ekzagjerime.”

Gazetari i pavarur dhe studiuesi i medias Geri Kolgega ndau të njëjtin shqetësim: “Gazetarët e dinë se duhet të prodhojnë përmbajtje të klikueshme, shpesh duke normalizuar narrativat e dëmshme për gratë”, tha ai.

“Nuk ka mbështetje ose udhëzime etike nga udhëheqja e redaksisë. Përkundrazi, një sjellje e tillë shpesh inkurajohet. Në emër të klikimeve, fitimeve dhe sensacionalizmit, gjithçka justifikohet. Ironikisht, ndërsa ndjekim angazhimin, ne shkatërrojmë besimin e publikut. Presioni për të përmbushur objektiva jorealiste i bllokon gazetarët në një rreth vicioz që shtyn metoda joetike.”

Nuk ka mbrojtje

Me mediat tradicionale në Shqipëri të përqendruara kryesisht në duart e disa mogulëve të lidhur politikisht, shumë gazetarë janë zhvendosur në internet, duke kërkuar, tha Allkanjari, “liri dhe pavarësi”.

Në vend të kësaj, ata “shpesh e gjejnë veten duke vepruar në hapësira pa mbrojtje strukturore, standarde etike apo norma profesionale”.

“Ne duhet të forcojmë vetërregullimin dhe trajnimin për etikën”, tha Allkanjari për BIRN, “dhe të sigurojmë transparencë ligjore dhe fiskale në mënyrë që publiku të dijë se kush i zotëron dhe i financon mediat”.

Ajo tha se edhe njohuritë mediatike janë thelbësore.

“Qytetarët duhet të mësojnë të bëjnë dallimin midis gazetarisë së përgjegjshme dhe propagandës së fshehur.”

Allkanjari, e cila ka trajnuar gazetarë në verifikimin e fakteve, paralajmëroi gjithashtu për ndikimin tek audiencat, të cilat, tha ajo, janë “gjithnjë e më të ekspozuara ndaj lajmeve të fabrikuara”.

“Shumë njerëz nuk mund të dallojnë një burim serioz nga portalet që përhapin dezinformata, kryesisht për shkak të njohurive të ulëta mediatike”, tha ajo. “Ndërsa disa lexues janë më kritikë, shumica drejtohen nga “clickbait” dhe ndajnë përmbajtje pa verifikim.”

Kjo vë në rrezik besimin e publikut në gazetari në përgjithësi, shtoi Allkanjari.

Ndërkohë, organizatat e verifikimit të fakteve si Faktoje.al përballen me presion të vazhdueshëm ndërsa konkurrojnë me dezinformatat virale.

Në korrik 2025, Faktoje.al u bë shënjestër e një fushate shpifjesh që e akuzonte atë për “censurë të rrezikshme”.

“Ne jemi përballur prej kohësh me presion politik për të zbutur verifikimin e fakteve dhe sulme sistematike nga ata që promovojnë gjuhën e urrejtjes dhe teoritë e konspiracionit”, tha Gjata. “Megjithatë, kjo nuk na pengon të ofrojmë gazetari të pavarur të bazuar në fakte, të dhëna zyrtare dhe verifikim të saktë.”

Mungesa e mbështetjes institucionale

Edhe pse sulmet fizike ndaj gazetareve janë të rralla, me vetëm dy raste të tilla të raportuara në vitin 2024, kërcënimet dhe frikësimet online kryesisht nuk raportohen.

Raporti i Safejournalists.net për Shqipërinë zbuloi se gati gjysma e atyre që janë shënjestruar raportuan se kanë marrë ose mbështetje të pamjaftueshme [19.1 përqind] nga punëdhënësi i tyre ose aspak mbështetje [29.4 përqind].

“Edhe kur mbulimi seksist mediatik ose shpifja është e dukshme, ankesat rrallë paraqiten dhe disa tërhiqen”, tha për BIRN Komisionerja e Shqipërisë për Mbrojtjen nga Diskriminimi.

“Shumica e ankesave aktive vijnë nga shoqëria civile mbi gjuhën stereotipike.”

Ndryshe nga shumë të tjerë, rasti i Binos nuk kaloi pa u vënë re.

Pas fillimit të fushatës së shpifjes, profilet e saj në mediat sociale u përmbytën me mesazhe mbështetjeje, si nga kolegët ashtu edhe nga të huajt.

«Ishte një moment dërrmues, por fuqizues», kujtoi Bino. «Më kujtoi pse puna jonë ka rëndësi. Solidariteti tregon se askush nuk duhet t'i përballet këtyre sulmeve i vetëm. Kur shoqëria kundërsulmon, kjo krijon një barrierë mbrojtëse. U dërgon një mesazh atyre që qëndrojnë pas fushatave të shpifjes: komuniteti profesional nuk do të heshtë»./ BIRN