Media austriake 'Der Bund': Diella, më shumë fasadë se reformë

Para pak ditësh, Diella festoi ditëlindjen e saj të parë. Ajo erdhi në jetë më 19 janar 2025 në Shqipëri – si asistente virtuale. Dhe menjëherë pati një detyrë ambicioze: të drejtonte një portal qeveritar, të trajtonte kërkesat e qytetareve dhe qytetarëve, të lëshonte dokumente – shkurt, t’ia lehtësonte popullit rrugën nëpër labirintin e burokracisë. Diella, emri i së cilës në shqip do të thotë “Diell”, sipas të dhënave zyrtare ofronte 1200 shërbime. Të paktën kështu e paraqiste qeveria e kryeministrit Edi Rama.

Në fillim të shtatorit, Rama vendosi ta promovonte Diellën. Ai e emëroi ministre të inteligjencës artificiale në kabinetin e tij të katërt dhe i besoi një mision historik: luftën kundër korrupsionit. Argumenti i Ramës ishte se Diella nuk kishte as vëllezër e motra, as kushërinj dhe as miq partie, prandaj ishte plotësisht e pakorruptueshme.

Karremi me ministren e IA-së

Mediet nga e gjithë bota e “gëlltitën karremin” dhe raportuan gjerësisht për ministren e parë të inteligjencës artificiale në botë. Në rrjetet sociale lajmi u bë viral. Një gazetë greke madje zhvilloi edhe një intervistë me Diellën. Në të, ajo shpjegoi se gjatë punës nuk lodhet kurrë, nuk ndikohet nga interesa personale dhe është në gjendje të analizojë sasi të mëdha të dhënash me efikasitet shumë të lartë.

Shumë gazetarë nuk i rezistuan tundimit për ta paraqitur Diellën më tepër në mënyrë idealizuese sesa kritike. Dukej thjesht tepër e bukur për të qenë e vërtetë historia e një vendi ish-komunist në Mesdhe që, me ndihmën e një avatari dhe algoritmeve, parandalon abuzimet në prokurimet publike. Në fund të kësaj lufte “heroike”, si shpërblim duhej të vinte – më së voni deri në vitin 2030 – anëtarësimi në Bashkimin Europian.

Inteligjencë artificiale, kriminalitet konkret

Por kjo betejë duket se po humbet ende pa nisur mirë. Në dhjetor, Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) vendosi në arrest shtëpie dy zyrtare të larta që drejtonin Agjencinë Kombëtare të Informacionit. Pikërisht kjo agjenci kishte zhvilluar, në bashkëpunim me Microsoft-in, ministren e inteligjencës artificiale Diella. Akuzat ndaj drejtoreshës dhe zëvendëses së saj janë të rënda: ato dyshohen se i përkisnin një organizate kriminale që manipulonte sistematikisht tenderët përmes frikësimit.

Asnjëra prej tyre nuk u shkarkua. Si nyje lidhëse mes qeverisë dhe popullit, Agjencia e Informacionit i përgjigjet drejtpërdrejt kryeministrit. Ajo mban përgjegjësinë për platformat digjitale të Shqipërisë dhe, bashkë me to, edhe fijet e pushtetit mbi Diellën e famshme.

Menjëherë pas emërimit të saj, ministrja-avatar mbajti një fjalim para Parlamentit shqiptar. Ajo deklaroi se ndihej e lënduar nga kritikët që e cilësonin rolin e saj si antikushtetues, pasi ajo nuk është njeri dhe për rrjedhojë nuk mund të luftojë mashtrimin dhe abuzimin. Gazetarët e pranishëm mbetën skeptikë. Ata druheshin se Diella mund të shndërrohej në alibinë perfekte: çdo aferë korrupsioni mund t’i faturohej lehtësisht një gabimi softuerik.

E modeluar sipas veshjes tradicionale të grave katolike të Shqipërisë së Veriut dhe me pamjen e marrë nga një aktore, ministrja e inteligjencës artificiale dukej krejtësisht e pafajshme. Me zërin e saj pa emocione, ajo premtonte pikërisht atë që deri atëherë kishte munguar: transparencë dhe llogaridhënie.

Fasada, fiasko dhe frustrim

Publicisti Lutfi Dervishi e quan projektin Diella një “fiasko”. “Ndërkohë, Diella është shndërruar në një manekin vitrine, jo në trurin e reformave”, thotë Dervishi. Vlerësimi i tij nuk është aspak i butë: “Inteligjencë artificiale për galeri, improvizim për përditshmëri”. Përpjekja për t’i dhënë një krijese digjitale, përveç një buzëqeshjeje të programuar, edhe moral, ishte që në fillim e destinuar të dështonte.

Rama i do goditjet e mëdha të PR-it. Para spektaklit me ministren e inteligjencës artificiale, në muajin mars ai urdhëroi bllokimin e TikTok-ut për një vit, pasi një konflikt online mes dy nxënësve përfundoi në mënyrë fatale. Edhe atëherë, dhuna iu faturua lehtësisht teknologjisë së përdorur. “TikTok-u është rrugaçi i lagjes”, deklaroi Rama në atë kohë. Megjithatë, ekspertë të cituar nga rrjeti hulumtues BIRN theksuan se ndalimi i aplikacionit të videove nuk solli ulje të dhunës në shkolla. Mijëra njerëz e anashkaluan bllokadën përmes lidhjeve VPN. Tani, ndalimi i TikTok-ut pritet të mos zgjatet më pas muajit mars.

Më shumë sesa roli i kryeministrit, Ramës duket se i pëlqen ai i influencerit. Në Facebook ai ka 1,6 milionë ndjekës, në Instagram 655 mijë, ndërsa në X afro 357 mijë. Si artist, ish-basketbollist profesionist dhe publicist me prirje të theksuar polemike, Rama e paraqet veten në skenën ndërkombëtare si politikan jokonvencional. Në paraqitjet e tij ai shpesh luan rolin e “papagallit shumëngjyrësh”. Preferenca e tij për kravatat shumëngjyrëshe, pantallonat e gjera të zeza dhe atletet e bardha shkakton rregullisht vëmendje. Me fjalimet e tij plot humor, ky egoman dhe vetë-promovues fiton madje edhe admirues në selinë e Bashkimit Europian në Bruksel.

Por, sapo kthehet në Shqipëri, kjo fasadë shembet përballë realitetin. Drejtësia ka vënë në shënjestër disa politikanë të rangut të lartë: kryetari i Bashkisë së Tiranës ndodhet në burg, një ish-ministër financash kërkohet me urdhër arresti – ndërkohë ai është larguar në Zvicër. Aktualisht, Rama po e mbron zëvendëskryeministren e tij, Belinda Balluku, nga një arrestim i mundshëm. Në këtë moçal, ministres së inteligjencës artificiale Diella i mbetet vetëm roli i një spektatoreje pasive. Përshtatur nga Der Bund