Ndryshimi mes Shqipërisë dhe BE, përmes rasteve ‘Vlahutin’, ‘Mogherini’ dhe ‘Balluku’

Vincent W.J. van Gerven Oei 
 
Një natë të vjeshtës së kaluar e gjeta veten duke punuar pas banakut në Qendrën e Artit Bashkëkohor Zeta. Shfaqjet në Zeta zakonisht tërheqin një turmë të larmishme dhe ndërkombëtare dhe më japin mundësinë të krijoj një ide për “të sapoardhurit” në kërkim të një bisede dhe lidhjeve lokale. Nga fundi i aktivitetit, në hapësirën e galerisë hyri një grup që dukeshin si studentë ndërkombëtarë. Pasi u shërbeva nga një pije, i pyeta se çfarë i kishte sjellë në Tiranë. Doli se ishin grupi i ri i studentëve në College of Europe, institucioni privat prestigjioz që pretendon të formojë brezin e ardhshëm të burokratëve të lartë të Komisionit Europian. U bëra një pyetje të thjeshtë: Sa dini për shtetin kandidat ku po ndiqni studimet?

Asgjë fare. Elita e ardhshme e klasës menaxheriale të BE-së, brezi i ri i eurokratëve ambiciozë që do t’i nënshtrohen provimeve rraskapitëse për të hyrë në Berlaymont dhe për të kaluar netë në Place Lux, nuk kishin asnjë ide se si apo pse ndodheshin aty, në kampusin e College of Europe në Tiranë. Më kujtoi diçka që më kishte thënë një zyrtar i prokurimeve të BE-së: “Nuk kemi memorie institucionale.” Prandaj, le t’ju çoj për një udhëtim pas në kohë.

Le të kthehemi në vitin 2017, në momentin kur ambasadorja e atëhershme e BE-së, Romana Vlahutin, u mjaftua me apartamentin e saj modest dhe dëshiroi një rezidencë të re që i përshtatej imazhit të saj të vetë-zmadhuar. Ajo kishte vënë syrin te një vilë në Rolling Hills, një projekt i ri luksoz i oligarkut me ndikim Samir Mane, i cili së fundmi – me një vonesë të dukshme – u përmend në një hetim të Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit (SPAK), (Ish-Presidenti Ilir Meta dyshohet se kishte marrë një vilë nga Mane në këmbim të disa ndryshimeve ligjore të favorshme për bizneset e këtij të fundit.)

Gjatë mandatit të saj 2014–2018, Vlahutin ishte një aleate e besueshme e qeverisë Rama dhe shpesh kundërshtonte ose injoronte sinjalet më të kujdesshme që vinin nga Brukseli. Mënyra se si ndodhi blerja e vilës në Rolling Hills ishte habitshëm e ngjashme me mënyrën se si qeveria Rama ka trajtuar tenderët e saj.

Pasi media lokale raportoi në janar 2017 se çmimi për metër katror që BE pagoi për vilën – e cila u kushtoi taksapaguesve europianë 1.6 milionë euro – ishte dukshëm më i lartë se çmimet e shpallura, unë paraqita disa kërkesa për informacion pranë Shërbimit Europian të Veprimit të Jashtëm (EEAS) për të shqyrtuar dokumentet e tenderit dhe kontratat për rezidencën e re.

Kur EEAS më në fund (dhe pas shumë pengesash) publikoi një pjesë të dokumenteve të redaktuara, ato tregonin se procedura e prokurimit me shumë gjasë ishte manipuluar në një mënyrë të njohur, me “parazgjedhje” pronash ku vila e Manes ishte e destinuar të dilte si opsioni i preferuar, si dhe me disa ndërhyrje të dyshimta lidhur me taksat. Kryetarja e atëhershme e Komitetit për Kontrollin e Buxhetit në Parlamentin Europian, Ingeborg Gräßle, deklaroi se e gjithë çështja “dëmtoi rëndë imazhin e BE-së.”

Megjithatë, një zëdhënës i EEAS reagoi publikisht duke i quajtur raportimet për vilën “trillime”, ndërsa Vlahutin akuzoi gazetarët – përfshirë autorin e këtyre rreshtave – për “fake neës” dhe përfaqësim të “grupeve kriminale të interesit.” Përfaqësuesja e Lartë e BE-së dhe shefja e EEAS, Federica Mogherini, një tjetër aleate e fortë politike e Ramës në atë kohë, deklaroi: “BE është plotësisht e vetëdijshme për fushatën e vazhdueshme të akuzave ndaj Delegacionit të BE-së në Tiranë dhe Kreut të Delegacionit. Këto akuza janë hedhur poshtë sistematikisht dhe plotësisht.”

Arsyeja e pretenduar e mbështetjes së Vlahutin dhe Mogherinit për Ramën ishte fakti se në vitin 2017 qeveria socialiste ishte thellësisht e angazhuar në zbatimin e Reformës në Drejtësi. Ndërkohë, Vlahutin inkurajoi qeverinë Rama të injoronte krizën politike përpara zgjedhjeve parlamentare të 2017-ës, duke sugjeruar që Partia Socialiste të merrte të 140 mandatet dhe të miratonte e vetme paketën e plotë të Reformës në Drejtësi. Në kulmin e krizës së kanabisit – kur prodhimi dhe trafiku i kanabisit u rritën ndjeshëm para zgjedhjeve, çka tani dimë se kontribuoi në fitoren e Ramës dhe shërbeu si trampolinë për rolin e Shqipërisë në tregun ndërkombëtar të kokainës – Vlahutin heshti.

Në të njëjtën linjë, Mogherini shkroi më vonë në 2017 se “Shqipëria ka bërë punë të jashtëzakonshme nën drejtimin e Kryeministrit Edi Rama, veçanërisht në reformën në drejtësi, luftën kundër drogës dhe korrupsionit.” E vetmja gjë “e jashtëzakonshme” në atë moment ishte presioni i BE-së dhe SHBA-së ndaj qeverisë dhe parlamentit shqiptar për të miratuar legjislacionin e nevojshëm të reformës. Çdo gjë tjetër ishte kaotike dhe afrimi politik mes Mogherinit, Vlahutin dhe Ramës hodhi bazat për pasoja të mëtejshme politike në vitet që pasuan.

Ndërsa Vlahutin u largua nga posti i saj në 2018 dhe nuk u dëgjua më (përveç rastit kur festoi arrestimin e Metës – ndërkohë heshti për arrestimet e aleatëve dhe ministrave të Ramës), Mogherini vazhdoi karrierën si Rektore e College of Europe, pavarësisht mungesës së kualifikimeve akademike dhe në një proces konkurrimi ku ishte kandidatja e vetme – një skemë e njohur.

Ajo u rikthye në Tiranë në 2023, kur nënshkroi një Memorandum Mirëkuptimi me qeverinë shqiptare për hapjen e një kampusi të College of Europe në Tiranë – i treti pas atyre në Bruges dhe Natolin dhe i pari jashtë BE-së – natyrisht një dhuratë prestigjioze për një aleat të besuar politik.

Por gjërat nuk shkuan mirë për Mogherinin. Në dhjetor 2025 ajo dha dorëheqjen si rektore pasi Zyra e Prokurorit Publik Europian (EPPO) nisi një hetim për mashtrim dhe korrupsion lidhur me procedurat e prokurimit në kampusin e Bruges. U kontrolluan edhe zyrat e EEAS. Më pas, edhe marrëveshjet e pasurive të paluajtshme të Komisionit Europian ranë nën hetim, dhe EPPO kontrolloi selinë e Komisionit.

Edhe kampusi i Tiranës i College of Europe ka marrë vëmendje të re. Gazetarët lokalë kanë zbuluar se ndërtesat janë ndërtuar mbi tokë të destinuar për komunitetin e nënshërbyer të studentëve të Universitetit të Tiranës dhe se 17 milionë euro fonde publike shqiptare, të parashikuara për kampusin e tyre të ri, u ridrejtuan drejt një tenderi të vitit 2025 të “fituar” nga Fusha (i përfshirë në dosjen Veliaj për korrupsion) për ndërtimin e kampusit privat. Ndërtimi shkel planin rregullues dhe legjislacionin mjedisor, ndërsa lejet duket se janë dhënë në mënyrë të paligjshme, por puna vazhdon. Një hetim nga SPAK apo EPPO mbetet për t’u parë.

Duke parë pas – vilën e Vlahutin, kampusin e Mogherinit në Tiranë, mbështetjen e tyre për Ramën dhe mbështetjen e Ramës për to – dikush mund të konkludojë se gjithçka është e palidhur. Por unë shoh një model të qartë: politikanë të së njëjtës familje ideologjike (Vlahutin dhe Mogherini vijnë nga parti motra të majta të PS-së së Ramës) që shkëmbejnë favore në kurriz të taksapaguesve. Vlahutin siguron një vilë luksoze nga një oligark i lidhur me qeverinë dhe në këmbim mbron Ramën nga kritikat e BE-së; Mogherinit i ofrohen prona dhe fonde publike të destinuara për studentët shqiptarë për të ndërtuar projektin e saj prestigjioz, si shpërblim për raportet pozitive dhe mbështetjen politike. E njëjta Vlahutin që në 2015 u gjet nga një komision parlamentar kroat se kishte bërë deklaratë të rreme pasurie; e njëjta Mogherini që sot hetohet për tenderë të dyshimtë.

Të dashur studentë të College of Europe, po ju drejtohem drejtpërdrejt. Shpesh mendojmë se mekanizmat e korrupsionit në politikën shqiptare janë të kufizuara në këtë copë toke të vogël. Por ato shtrihen më gjerë, të ndërthurura me zyrat më të brendshme të institucioneve europiane që ju synoni të drejtoni. Dallimi i vetëm – dhe kush e di për sa kohë – është një farë dukjeje e shtetit ligjor, një kod i pashkruar i ruajtur nga forca e zakonit: Mogherini dha dorëheqjen kur u hetua; ish-ministrja Belinda Balluku ruan imunitetin. Ja ku ndodheni.