Një ministre e gjeneruar nga IA, media gjermane: Kush e kontrollon algoritmin e saj?

Përkthyer nga Berliner Zeitung

Diella është ministrja virtuale e prokurimit publik e Shqipërisë. Sipas Presidentit Edi Rama, ajo supozohet të luftojë korrupsionin. Por, kjo ngre shum pikëpyetje.

Në zgjedhjet parlamentare në Shqipëri në maj 2025, Partia Socialiste e Kryeministrit Edi Rama, i cili e ka mbajtur këtë pozicion për dymbëdhjetë vjet, fitoi shumicën absolute të vendeve, siç pritej.

Tani, pas pushimeve verore dhe konstituimit të parlamentit të ri, është në fuqi edhe qeveria e re.

Megjithatë, ajo që solli vëmendjen ndërkombëtare të "Rama 4" nuk ishte përbërja e kabinetit, në të cilin, siç pritej, nuk pati ndryshime të mëdha, por një pozicion shtesë i krijuar: ai i Ministres së Prokurimit Publik. "Ministrja" quhet Diella, një emër femëror shqiptar që rrjedh nga termi "dielli". Çfarë e bën të veçantë: Ajo është e gjeneruar nga IA.

Rama e paraqet Diellën si një zgjidhje moderne për luftimin e korrupsionit në tendera. Ndryshe nga njerëzit, ajo është e pakorruptueshme, e patrembur dhe e pandikuar nga interesa të fshehta. Por pas fasadës teknologjike, pyetjet kryesore mbeten pa përgjigje: Kush e kontrollon algoritmin dhe kush përfiton prej tij? Dhe a është kjo e mundur?

Edi Rama njihet për vendime jokonvencionale që ndikojnë jo vetëm në stilin e tij personal dhe vetëpromovimin, por edhe në politikat e vendit të tij, të cilat ai i përcakton kryesisht vetë. Prandaj, ai nuk ka nevojë për një kabinet të kualifikuar, pasi merr vendime të rëndësishme vetëm. A është Edi Rama, i cili gjithnjë e më shumë i informon qytetarët e tij drejtpërdrejt për vendimet politike përmes Facebook-ut dhe herë pas here gjunjëzohet para Giorgia Melonit në qendër të vëmendjes së medias, në kulmin e pushtetit të tij dhe për këtë arsye mund ta përballojë këtë vendim mjaft të pazakontë për personelin?

Hetime kundër "Princit të Kurorës" të Ramës

Rama e drejtoi fushatën zgjedhore kryesisht vetëm. Siç pritej, slogani i fushatës së tij ishte "Vetëm me Edin" . Ai u premtoi votuesve të tij asgjë më pak se anëtarësimi i Shqipërisë në BE deri në vitin 2030 - vetëm me Edin. Dhe po bëhet vërtet përparim.
Shqipëria së shpejti do të hapë katër kapitujt e ardhshëm të pranimit. Sipas Ramës, ky është një tjetër "moment historik" në rrugën drejt anëtarësimit në BE. Njëzet e katër kapituj pranimi janë hapur tashmë në njëmbëdhjetë muajt e fundit , një proces pranimi i paprecedentë në BE për një vend kandidat në shpejtësinë e tij. Ndër shumë arsye të tjera për vonesat në këtë proces që nuk varen nga vetë Shqipëria, ekziston një problem që vendi deri më tani nuk ka arritur ta adresojë në mënyrë adekuate,  korrupsionin.

Sipas Indeksit të Perceptimit të Korrupsionit të Transparency International, Shqipëria u rendit e 80-ta nga 180 vende në vitin 2024. Ndërsa ky është një përmirësim, pasi vendi u rendit i 98-ti vitin e kaluar, vështirë se është i mjaftueshëm për të siguruar anëtarësimin në BE në të ardhmen e afërt.

Megjithatë, Shqipëria ka arritur sigurisht disa suksese në vitet e fundit falë punës së një Strukture Speciale Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK). Është fakt se këto suksese gjithashtu trondisin rrethin e brendshëm të pushtetit dhe, si në rastin e kryetarit të bashkisë së Tiranës me përvojë të gjatë, madje prishin rrethet e Ramës. Në fillim të shkurtit 2025, Erion Veliaj, "princi i kurorës" në strukturën e pushtetit të Edi Ramës, u arrestua. Ai dhe gruaja e tij janë nën hetim për korrupsion në shkallë të gjerë dhe pastrim parash.

Ndoshta Rama ishte përpjekur ta mbante përfshirjen e tij personale në fushatën zgjedhore në minimum deri në këtë pikë. Flitej se Rama ndihej i thirrur për gjëra më të mëdha dhe madje mund të kërkonte një pozicion jashtë Shqipërisë. Që në shkurt të vitit 2024, mediat shqiptare kishin spekuluar se Rama ishte midis kandidatëve të mundshëm për pozicionin e Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s.

Partia opozitare e dënon me forcë veprimin

Arrestimi i Veliajt ka vënë në lëvizje shumë gjëra dhe sigurisht ka nxitur shpirtin luftarak të Ramës. Ai e ka bërë këtë - për herë të katërt. Po korrupsioni? Ideja e një ministri virtual është e guximshme, por jo më shumë se një fasadë. Vetë shqiptarët janë ndoshta më realistë për këtë sesa vëzhguesit ndërkombëtarë.

Kreu i grupit parlamentar të partisë më të madhe opozitare, Partisë Demokratike, Gazment Bardhi, e dënoi menjëherë konfirmimin e emërimit të Diellës nga presidenti i Shqipërisë si "jokushtetues dhe absurd", duke theksuar se, sipas kushtetutës, një ministër duhet të jetë shtetas shqiptar, të paktën 18 vjeç dhe me mendje të shëndoshë. "Cilat nga këto kushte plotëson Ministrja Diella? Bëmat e Kryeministrit nuk mund të transformohen në një akt ligjor të shtetit shqiptar", shkroi Bardhi në Facebook, duke akuzuar Kryetarin e Shtetit Bajram Begaj se po sillet si "ushtari" i Ramës.

Presidenca u përgjigj duke sqaruar se më 12 shtator, vetëm Kryeministri ishte konfirmuar në detyrë nga Presidenti, ndërsa Kabineti i Ministrave do të emërohej në një datë të mëvonshme. Më tej theksoi se baza ligjore për vendimin qëndronte në pjesën hyrëse të dekretit dhe se Kryeministri përmbushi të gjitha kërkesat kushtetuese sipas neneve 102 dhe 103 të Kushtetutës së Shqipërisë. Dekreti në fjalë thotë: "Kryeministri gjithashtu merr përgjegjësinë për krijimin dhe funksionimin e Ministrit virtual të Inteligjencës Artificiale, Diella".

Kështu, është vetëm Rama ai që nënshkruan për punën e Diellës. Marrja shtesë e përgjegjësisë nga Rama për një ministri nuk është e re dhe Kushtetuta e Shqipërisë nuk e përjashton një mundësi të tillë.

Kush merr përgjegjësi nëse diçka shkon keq?

Në janar 2019, Rama donte të emëronte të riun shqiptar të Kosovës, Gent Cakaj, si Ministër të Jashtëm të Shqipërisë, pasi shkarkoi Ditmir Bushatin. Megjithatë, Presidenti i atëhershëm Ilir Meta refuzoi të konfirmonte emërimin e Cakajt, duke argumentuar se të riut kosovar i mungonte besueshmëria dhe përvoja në politikë, diplomaci dhe administratë. Më pas, Rama mori vetë detyrën e Ministrit të Jashtëm dhe ia transferoi udhëheqjen e Ministrisë së Jashtme zëvendësit të tij, Cakaj, në të njëjtën ditë. Rama deklaroi publikisht se ai po vepronte vetëm si Ministër i Jashtëm de jure. A do të bëhet ai tani edhe Ministër de jure për Prokurimin Publik?

Gazetarja shqiptare Alba Kepi ka deklaruar: "Në një vend, problemet më të mëdha të të cilit përfshijnë mungesën e përgjegjësisë politike, ideja e krijimit të një ministri virtual që nuk mban përgjegjësi politike është një farsë e re." Si mund të presim që një inteligjencë artificiale të marrë përgjegjësinë në vend të njerëzve të paguar? Në thelb, kjo ministri nuk do të bëjë asgjë më shumë sesa të zhvendosë përgjegjësinë nga zyrtarët politikë te një algoritëm. Kush merr përgjegjësinë kur diçka shkon keq? Algoritmi? Një sistem që nuk ka fytyrë dhe nuk mund të ndëshkohet?

Teknologjia mund të jetë e fuqishme, por nuk është kurrë imune ndaj manipulimit njerëzor. Kush garanton që Diella nuk do të keqpërdoret si një mjet për të justifikuar vendime të padrejta? Kush kontrollon ata që programojnë dhe monitorojnë IA-në? ​​Kur bëhet fjalë për tenderët, sfidat nuk janë vetëm teknike dhe financiare, por edhe morale dhe sociale. Për Alba Kepin, një ministër "pa përgjegjësi politike" është, në realitet, një ministër që i shmanget përgjegjësive të tij dhe i mban qytetarët në errësirë./Politiko.al/