Një udhëtim në Shqipërinë e lashtë, reportazhi i ‘Financial Time’: Nga ilirët te osmanët, pak vende ofrojnë kaq shumë shtresa të historisë

Në bregun e liqenit të Ohrit, në manastirin e lashtë të Shën Naumit, gjeta një shok të ri duke pirë: Dongo, murgun. Unë isha duke udhëtuar në Shqipëri me Elvis Nanaj, shoferin tim, dhe kishim kaluar kufirin për në Maqedoninë e Veriut për një pasdite, duke ndjekur vijën bregdetare në drejtim të lindjes për të vizituar manastirin. Një rrugë e gjatë plepash të çonte mbi një urë në një oborr me kalldrëm.

Brendësia e kishës në Shën Naum nuk ka ndryshuar në një mijë vjet. Ishte e ngushtë, me dyer aq të ulëta sa duhej të përkulesha dyfish, dhe një dysheme me gurë të mëdhenj të pabarabartë të lëmuar nga një mijëvjeçar i tërw.

Afresket e shenjtorëve dhe profetëve vërshonin mbi mure dhe ikonat prej bakri shkëlqenin në dritën e qirinjve dhe llambave të vajit. Kur shkrimtarja britanike Rebecca West e vizitoi në vitin 1937, ajo zbuloi se manastiri vepronte si një strehë për të çmendurit; një murg po u këndonte arie nga Madam Butterfly dy njerëzve të dëshpëruar për t'i shëruar.

Dongo u ul pak jashtë hyrjes në një kabinë të vogël që shiste kartolina dhe qirinj. Ai dukej si Moisiu në vitet e shkretëtirës, tullac, i shëndoshë, me mjekër të gjatë dhe me një shkëlqim në sytë e tij. Ne biseduam. Ai më dha dhurata nga kabina e tij - një unazë çelësi, një medaljon me një ikonë brenda, një kartolinë bardh e zi të manastirit.

Pastaj i shkeli syrin dhe zbriti një shishe me “rakinë mrekulli” të manastirit. "Pesëdhjetë e dy për qind provë," pëshpëriti ai.

Dongo derdhi edhe dy gota të tjera. E pyeta sa kohë kishte qenë këtu, në manastir. Shumë gjatë, tha ai dhe  qeshi.

E pyeta sa murgj kishte. "Një", tha ai, duke goditur kofshën e tij. "Për gjithçka - kartolina, liturgji, këngë, qirinj, kopsht, gjithçka." Na mbushi sërish gotat.

Kalova 10 ditë në Shqipëri, duke bërë turne me Elvisin, duke bredhur nga vendstrehimet malore në lumturinë bregdetare, manastiret. Vendi ishte magjepsës dhe i bukur, dhe njerëzit ishin jashtëzakonisht miqësorë. Vendet antike si Butrinti dhe Apolonia kishin disa nga rrënojat më të bukura klasike në Mesdhe.

Në brendësi, malet u shpalosën në distanca të gjata, me qytetet e lashta që komandonin luginat e tyre. Rrugët ishin të mira dhe restorantet vende të gëzuara. Por udhëtimi këtu ishte nëpër dekada si dhe male. Nganjëherë Shqipëria ndihej si Europa e stërgjyshërve tanë – vagona me kuaj, barinj që kullosin tufat, burra që korrin grurin me dorë.

Gjatë viteve 1950 dhe 1960, kur Shqipëria ishte lloji i shtetit komunist të izoluar që do ta bënte Korenë e Veriut të dukej përkëdhelëse, një dritare në botën e jashtme erdhi nga filmat e Norman Wisdom, humoristit gazmor anglez, të vetmit filma të huaj që kaluan censurues të rreptë.

Ndoshta popullariteti i tij është i kuptueshëm, bota e Wisdom e absurditeteve të çmendura dhe absurditeteve të pakuptimta që godasin një akord në një vend ku nuk kishte shumë kuptim. Në vitin 1995, pas rënies së komunizmit, Wisdom u bë njeri i lirë i Tiranës, sepse i bëri shqiptarët të qeshin në një epokë kaq të errët tiranie.

Tirana është një qytet më simpatik se sa njerëzit i japin meritat. Ka kafene me tarraca në natyrë, një sallë të bukur koncertesh, një muze të madh arkeologjik dhe disa muze modernë tërheqës që katalogojnë idiotizmin dhe tmerret e periudhës komuniste.

Por isha i lumtur që dola nga qyteti në peizazhe të gjera agrare. Isha nisur drejt liqenit të Ohrit në kërkim të ilirëve. Nuk është dëgjuar shumë për Ilirinë, një qytetërim pararomak në Ballkan, në dy mijëvjeçarët e fundit, dhe ndjenja jonë për to është disi e mjegullt. Thuhej se kishte varre në Selcë në kodrat mbi liqen.

 Për pesë shekuj, Shqipëria u sundua nga osmanët, duke u bërë e pavarur në vitin 1912 dhe u pushtua nga ushtritë e gjashtë fuqive të ndryshme pas fillimit të Luftës së Parë Botërore. Pas luftës u tentua të ndërtohej vetëdija kombëtare. U përfol se froni iu ofrua lojtarit anglez të kriketit, CB Fry, por në fund ata morën mbretin Zog.

Zogu mbante llojin e mustaqeve të dyshimta, të dashur për diktatorët e viteve 1930. Ai burgosi kundërshtarët e tij, shpiku përshëndetjen e tij - përshëndetjen zogiste - dhe pinte 200 cigare në ditë. Thuhej se ai u mbijetoi më shumë se 55 atentateve, një në shkallët e Teatrit të Operës së Vjenës pas një shfaqjeje të Pagliaccit.

Gjithsesi, Zogu shpëtoi. Por tetë vjet më vonë, ndërsa italianët aneksuan Shqipërinë, ai iku në mërgim duke marrë me vete pjesën më të madhe të arit në kasafortat e Bankës së Tiranës dhe Durrësit. Më pas ai udhëhoqi ekzistencën nomade të një monarku të mërguar, duke përfshirë një qëndrim në Ritz në Londër, në ditët kur mund ta shlyeje faturën me një tullë ari, përpara se të vinte të pushonte përfundimisht në Paris dhe vdiq në moshën 65-vjeçare.

Zogu i kishte mbajtur të mbyllur kundërshtarët politikë në birucat mesjetare të kalasë së Gjirokastrës. Një qytet i lashtë me korsi dredha-dredha të pjerrëta, shtëpitë e Gjirokastrës janë grumbulluar së bashku, pllakat e tyre prej guri ngjyrë hiri si luspat e bishave të çuditshme që janë ngjitur me kthetra në shpatin për t'u grumbulluar nën muret e kështjellës. Imazhi i përket shkrimtarit më të madh të Shqipërisë, Ismail Kadaresë, gjirokastrit. Ai e quajti qytetin të çuditshëm dhe të ngjashëm me ëndrrat.

Shtëpia e dikurshme e Kadaresë tani është muzeu etnografik i Gjirokastrës. Është një vend qilimash dhe kostumesh, fustanesh prej kadifeje dhe jelekësh brokadë. Muzeu mban të gjitha kontradiktat e Shqipërisë. Një moment janë këpucët e shkëlqyera me thekë, të njohura si opinga. Dhe tjetra janë të shtëna me turi bardh e zi të klerit të ekzekutuar, armikut të frikshëm të regjimit komunist – myslimanë, ortodoksë, katolikë dhe bektashi.

Mbi çatitë e shtëpive të Gjirokastrës është kështjella, një strehë kalimi dhe betejash dhe dhoma të harkuara. Një rampë e gjatë të çon poshtë në birucat ku, në një dhomë të errët tetëkëndore, të burgosurit ishin të lidhur me zinxhirë në mur. Të burgosurit ishin aty në fillim të shekullit të 19-të, në kohën e Ali Pashës sadist me të cilin Lord Bajroni pinte çaj - pashai ishte i fiksuar pas duarve të bardha delikate të poetit dhe e përkëdhelte me ëmbëlsirat.

Ata ishin aty në kohën e mbretit Zog. Dhe ata ishin ende aty gjatë periudhës komuniste, duke mbajtur kundërshtarët e liderit komunist, Enver Hoxha.  

Hoxha është djali tjetër i famshëm i Gjirokastrës. Lideri komunist i Shqipërisë për gati 40 vjet deri në vdekjen e tij në 1985, ai ende rri pezull mbi Shqipërinë si një re e errët. Në 10 ditë në vend, nuk kam dëgjuar askënd të thotë emrin e tij. Si gjithë të tjerët, edhe Elvisi e quajti atë thjesht si diktator.

Kur regjimi i vjetër u shkatërrua përfundimisht në fillim të viteve 1990, shqiptarët morën një hyrje shokuese me kapitalizmin. Skemat piramidale dolën duke ofruar shpërblime financiare të pallogaritshme për një popullsi naive që mendonte se kështu duhet të funksiononte kapitalizmi. Njerëzit hipotekuan shtëpitë e tyre, fermat e tyre, për të investuar. Ndërsa skemat e falimentuan të gjitha, rreth dy të tretat e popullsisë së Shqipërisë humbën kursimet e tyre. Ishte shkas për shpërthimin e një anarkie të dhunshme në vitin 1997 aq të rëndë saqë kishte nevojë për një forcë paqeruajtëse ndërkombëtare për ta bashkuar vendin përsëri.

Rreth 45 milje në veri është Berati, një tjetër qytet i lashtë, por historia e të cilit shtrihej 2400 vjet më parë, madje edhe përtej ilirëve. Shtëpitë e saj të bardha që ngrihen në faqet e pjerrëta të kodrave duket se qëndrojnë mbi supet e njëra-tjetrës, rreshtat e tyre të dritareve të grumbulluara që reflektojnë dritën.

Në korsitë dredha-dredha të kalasë, arrita te Kisha e Shën Mërisë, tani një muze i pikturave të Onufrit, një nga piktorët e mëdhenj të ikonave të shekullit të 16-të. Mbi ikonostasin, jeta e Krishtit ndriçohet në të kuqtë dhe blutë e lavdishëm nën qiejt e artë. Ato mund të kenë qenë disa shekuj më vonë, por këto piktura janë ekuivalenti lindor i Duccio-s dhe Giotto-s, të stilizuara, të ndritshme dhe të përhumbura. Ato janë të bukura, por në këto hapësira të errëta vëreni se si fokusi i rrëfimit është pa ndryshim tragjik, një lloj entuziazmi i pafund ndaj tradhtisë, kryqëzimit, martirizimit, vdekjes.

Në Berat ka një traditë tjetër fetare. Në sheshin me kalldrëm prapa Xhamisë së Mbretit, gjeta një teqe, ose vend kulti. Një formë soditëse dhe shpesh e pavarur e Islamit, bektashizmi lulëzoi në Shqipëri, shumë kohë pasi u ndalua në Turqi, dhe selia botërore e bektashizmit është tani në Tiranë. Por teqeja ishte bosh. Ashtu si me shumë vende kulti në Shqipëri, mbi katër dekada ateizmi zyrtar i kishte grabitur asaj shumicën e adhuruesve të tij.

Ishte një ndërtesë modeste, por e shkëlqyer, e përbërë nga një dhomë e vetme katrore. Një kube tetëkëndëshe dukej sikur notonte mbi të. Muret ishin të bardha dhe të thjeshta, me përjashtim të kornizave të dyerve dhe dritareve dhe dollapëve të vegjël të vendosur në mure të cilat ishin të lyera me dizajne të ndërlikuara. Dielli zbriste nga një grumbull i lartë dritaresh nëpër dërrasat e lashta të dyshemesë. U ula vetëm për një kohë të gjatë në këtë dhomë qiellore në një nga stolat e ulëta rreth mureve, duke shijuar qetësinë. I lodhur nga pritja, kujdestari më la çelësat për t'i mbyllur. "Vetëm vendosini ato nën vazo kur të largoheni," tha ai. "Kjo do të jetë mirë."/ Përshtatur nga Finanacial Time