Një vit marrëveshje Itali–Shqipëri: çfarë funksionoi dhe çfarë jo në eksperimentin e Gjadrit

“E gjeta veten në një burg të sigurisë maksimale pa kaluar asnjë ditë në burg në jetën time”, kujton Mustafa.

Ai e kujton në mënyrë të përsosur ditën kur hyri në qendrën e paraburgimit të emigrantëve, të hapur nga Italia në Gjadër të Shqipërisë. Zhurma e mbylljes së portës, hekurat gjigante që rrethonin strukturën, mungesa mbytëse e lirisë.

“Pas kaq shumë vitesh në Itali, nuk e kisha menduar kurrë se diçka e tillë do të ndodhte”, tha ai.

Ashtu si Mustafa, 111 persona nga 16 tetori 2024 deri më 28 korrik 2025, kanë kaluar nëpër atë hyrje në këtë vit të parë operativ të ambienteve të parashikuara në marrëveshjen e diskutueshme të migracionit Itali-Shqipëri.

Gjatë 12 muajve, operacionet janë pezulluar disa herë për shkak të një sërë pengesash të pritura ligjore nga autoritetet gjyqësore në Itali.

Por një gjë nuk ka ndryshuar: prania e kompanisë Medihospes, së cilës iu dha një kontratë prej 133 milionë eurosh për të ofruar shërbime brenda ambienteve të Shëngjinit dhe Gjadër.

Ky është një nga tenderët publikë më të rëndësishëm të dhënë ndonjëherë në sektorin e migracionit në Itali, me disa aspekte problematike, përfshirë mungesën e një kontrate të nënshkruar.

Më 14 tetor 2024, saktësisht një vit më parë, qeveria italiane vendosi papritur të aktivizonte lehtësitë e parashikuara në marrëveshjen e nënshkruar midis Romës dhe Tiranës.

Dy ditë më vonë, pas disa orësh udhëtimi me det, në jug të ishullit italian të Lampeduzës, 16 personat e parë - 10 nga Bangladeshi dhe 6 nga Egjipti - mbërritën në portin e Shëngjinit në bordin e Libra.

Libra është një anije ushtarake që qeveria Meloni e transferoi në Shqipëri në mesin e shtatorit.

Pas zbarkimit të parë, nuk ishin vetëm migrantët që u përballën me konfuzion dhe pasiguri, por edhe punonjësit shqiptarë të punësuar nga Medihospes, të cilët nuk kishin marrë asnjë trajnim paraprak.

“Na u tha të ruanim një rol vëzhgues gjatë atij operacioni. Nuk njihnim kolegë të tjerë, as nuk kishim një pasqyrë të përgjithshme se si funksiononin qendrat. Deri në fund të dhjetorit, nuk kishim as një zyrë”, kujtoi një ish-punëtor të cilit iu dha anonimiteti për të folur lirisht.

Ai tha gjithashtu se ata po informoheshin për turnet e tyre midis orës nëntë dhe dhjetë të natës së mëparshme.

Në tre muajt e parë të funksionimit, sipas një liste të brendshme të punëtorëve të marrë nga botimi italian Altreconomia, Medihospes Albania, dega e krijuar nga kooperativa italiane për të menaxhuar qendrat, punësoi 99 punëtorë, të cilëve iu bashkuan të tjerë të transferuar nga Italia.

Njëri prej tyre na tregoi kontratën e tij të punës, bazuar në ligjin shqiptar, duke theksuar klauzolat e rrepta të konfidencialitetit që i detyruan shumë nga kolegët e tij të mos flisnin me gazetarët.

Neni 11 titullohet "Konfidencialiteti", i mëvonshmi "Detyrimi i besnikërisë", i cili kërkon që punëtorët të "mbajnë sekret të gjitha informacionet që lidhen me biznesin e punëdhënësit, informacione që kanë ardhur në dijeni të tyre gjatë periudhës së punësimit të tyre me punëdhënësin".

Përveç kontratës së punës, punëtorët duhej të nënshkruanin edhe një kod sjelljeje, një dokument të brendshëm që përcakton udhëzime për të siguruar standardet etike dhe profesionale.

Nëse nuk i përmbahen kodit të sjelljes, punonjësit rrezikojnë penalitete që variojnë nga një paralajmërim me shkrim deri në ndërprerjen e kontratës së tyre.

Dhe siç pohuan disa ish-punonjës të intervistuar nga Altreconomia, rreziku i shkeljes së detyrimit të konfidencialitetit ka çuar në një frikë të përhapur të raportimit të abuzimeve të mundshme nga frika e veprimeve ligjore ose shkarkimit nga organi drejtues.

Shumë punëtorë shqiptarë u pushuan nga puna në mesin e shkurtit, pas përpjekjes së tretë të dështuar nga autoritetet italiane për ta bërë marrëveshjen Itali-Shqipëri të funksionojë.

"Arsyetimi" i dhënë nga organi drejtues për shkarkimin e punëtorëve nga puna lidhej me "një sërë vendimesh gjyqësore kontradiktore që nuk përputheshin me udhëzimet e Gjykatës së Kasacionit" (Gjykata Supreme e Apelit Italian), siç thuhet në njoftimin e ndërprerjes së punësimit të dërguar punonjësve nga Walter Balice, administratori i Medihospes Albania.

Qeveria italiane u përpoq tri herë të transferonte njerëz në Shqipëri, por disa vendime nga gjykatat italiane bllokuan në mënyrë efektive mundësinë e përdorimit të dy objekteve - duke e shtyrë ministrinë italiane të punëve të brendshme, të udhëhequr nga Matteo Piantedosi, të ndryshonte strategji.

Trillim ligjor
Në fillim të prillit, një pjesë e qendrës Gjader në Shqipëri u rihap si Qendër Riatdhesimi (QRR), një strukturë ku njerëzit pa leje të rregullta qëndrimi mund të presin deri në 18 muaj para se të riatdhesohen në vendin e tyre të origjinës.

Ndërsa ka 10 qendra të tilla që tashmë veprojnë në Itali, disa nga "të ndaluarit" nga ato struktura u transferuan në Shqipëri: përveç një rasti, i cili u mbajt sekret nga qeveria italiane, por u zbulua nga Altreconomia.

Më vonë në maj, pesë qytetarë egjiptianë u riatdhesuan direkt nga Tirana në Kajro, ndërsa migrantët e tjerë u transferuan përsëri në Itali para se të dëboheshin përsëri.

"Në kundërshtim me pretendimet zyrtare se juridiksioni italian zbatohet plotësisht brenda strukturave shqiptare, operacioni i largimit ekstraterritorial ekspozon kufijtë e këtij trillimi ligjor", tha Andreina de Leo, një eksperte në ligjin evropian të migracionit dhe azilit.

"Aeroporti i Tiranës nuk është nën juridiksionin italian, as nuk ka ndonjë mekanizëm për të siguruar mbikëqyrjen nga gjykatat italiane ose pajtueshmërinë me standardet ligjore të BE-së gjatë fazës së fundit dhe më të ndjeshme të procesit të kthimit", tha gjithashtu de Leo.

Për të kuptuar se nga çfarë përbëhen shërbimet dhe aktivitetet e Kooperativës Medihospes dhe cilat janë rreziqet që lidhen me to, është e nevojshme të bëjmë një hap prapa.

Në mesin e marsit 2024, zyra lokale e ministrisë së punëve të brendshme, Prefektura e Romës, publikoi një tender prej 133 milionë eurosh, që përmbante një "procedurë të negociuar".

Kjo është një procedurë e parashikuar nga ligji italian që thjeshton dhënien e kontratave.

Nga 30 ofertat e marra në shtatë ditë, prefektura zgjodhi tre për fazën përfundimtare, të gjitha me seli në Itali. Dy u tërhoqën, duke lënë vetëm Medihospes, të cilës iu dha kontrata prej një milion dollarësh më 7 maj.

Vlen të përmendet se emrat e ofertuesve të tjerë përfshinin shumëkombëshet Ors Italia dhe kompaninë e saj holding, grupin Serco, si dhe Renco Asset Management, kompania mëmë e së cilës është një gjigant italian në sektorin e energjisë.

Medihospes, me 4,504 punonjës, 82 përqind e të cilëve janë me kohë të pjesshme, pritej të arrinte një xhiro prej 179 milionë eurosh në vitin 2024.

Pa kontratë detyruese
Çmimi Medihospes nuk kaloi pa u vënë re: kooperativa me seli në Romë është e njohur në Itali sepse është krahu operativ i shërbimeve të mirëqenies sociale të Konsorciumit La Cascina, i cili iu nënshtrua në vitin 2015 një hetimi gjyqësor të njohur si 'Mafia Capitale', i cili zbuloi një sistem korrupsioni të lidhur me kontratat publike në kryeqytet.

Në dekadën që nga skandali gjyqësor, i cili çoi në vendosjen nën administrim të La Cascina, infiltrat kriminale u "pastruan" më pas dhe konsorciumi ka ndërtuar një reputacion të respektueshëm.

Aq shumë sa Medihospes në fillim të korrikut 2025, Komisioneri i Lartë i OKB-së për Refugjatët (UNHCR) i dha asaj distinktivin 'WeWelcome 2024', duke theksuar "angazhimin e rëndësishëm të treguar në promovimin e masave specifike për integrimin e refugjatëve në tregun e punës".

Çmimi nuk përmend aktivitetet e organizatës në Shqipëri, por më tepër ato në Itali, ku ka dhjetëra kontrata nga veriu në jug.

Midis viteve 2022 dhe 2024, shuma e marrë nga nëntë prefektura në Itali për pritjen e azilkërkuesve dhe refugjatëve u rrit nga 34 milionë euro në rreth 52 milionë euro.

Shumica e kontratave kanë të bëjnë me prefekturën e Romës: në vitin 2024, ato përbëjnë 55 përqind të totalit të parave të marra.

Falë pjesërisht këtyre kontratave, Medihospes, me 4,504 punonjës, 82 përqind e të cilëve janë me kohë të pjesshme, pritej të arrinte një xhiro prej 179 milionë eurosh në vitin 2024.

Megjithatë, rasti i Shqipërisë mbetet i jashtëzakonshëm krahasuar me kontratat e tjera që lidhen me imigracionin - që nga fitimi i kontratës, Altreconomia ka zbuluar se Medihospes nuk e ka nënshkruar ende marrëveshjen përfundimtare.

Në Itali, periudha maksimale midis dhënies së kontratës dhe nënshkrimit të saj është normalisht 60 ditë, por në rastin e objekteve të Shenjin dhe Gjader, kanë kaluar të paktën 478 ditë.

Gushtin e kaluar, kontrata nuk ishte finalizuar ende - në vend të kësaj, u nënshkrua vetëm një marrëveshje paraprake një ditë para mbërritjes së anijes Libra në Shqipëri, me migrantët e parë në bord.

"Një procedurë e veçantë", tha Sergio Foà, profesor i së drejtës administrative në Universitetin e Torinos në Itali.

Realitete paralele
Ky aspekt ngre një problem të dytë që lidhet me premtimet jorealiste të bëra nga Medihospes në tenderin fillestar.

Për shembull, Kooperativa Medihospes u zotua të siguronte që të paraburgosurit në mjediset shqiptare të kishin qasje në Sky, Prime Video, Netflix dhe Dazn, në mënyrë që ata të mund të shikonin filma me titra çdo mbrëmje dhe të merrnin pjesë në një forum dyjavor filmash "për të inkurajuar diskutimin midis mysafirëve".

Për më tepër, tenderi premtoi shumë punëtori, duke përfshirë një mbi "shkrim-leximin bazë" dhe "ditët e informacionit", me ndihmën e një ndërmjetësi gjuhësor, që synonin ndarjen dhe përhapjen e disa rregullave dhe rregulloreve themelore mbi higjienën personale.

Gjithashtu përmenden turnetë e basketbollit me ekipe të përziera dhe futbollit me pesë lojtarë, të cilët do të synojnë të përfshijnë sa më shumë pjesëmarrës të jetë e mundur (disa kandidatë do të jenë gjyqtarë dhe ndihmës të vijës anësore), si dhe punëtori krijuese dy herë në javë (punëtoritë e artit do të mbulojnë teknikat bazë si vizatimi dhe pikturimi i peizazheve dhe natyrës së qetë).

Megjithatë, jeta brenda qendrës është shumë e ndryshme.

Në vetëm 13 ditë në prill 2025, deputetja italiane Rachele Scarpa dhe eurodeputetja Cecilia Strada raportuan 2.7 incidente kritike në ditë.

Nga këto, rreth 10 ishin përpjekje për vetëvrasje, "kryesisht me mbytje ose varje", raportojnë Scarpa dhe Strada, të cilët arritën të shikonin regjistrin e ngjarjeve kritike brenda objektit.

Por kjo nuk është e gjitha: Medihospes është gjithashtu i përkushtuar për të ofruar aktivitete të shumta për të miturit, gratë dhe personat vulnerabël.

Këto varionin nga zonat e ushqyerjes me gji deri te kllounët, rrëshqitëset, lëkundësit, karuselet dhe rrokullisjet.

"Individët vulnerabël, siç janë të miturit, gratë, të moshuarit dhe personat e dobët, nuk do të çohen në Shqipëri", tha kryeministrja italiane Giorgia Meloni në qershor 2024.

Në fakt, vetëm emigrantët e rritur meshkuj supozohet të mbahen në Shqipëri, por Kooperativa Medihospes është megjithatë e përkushtuar për të ofruar këto shërbime dhe ndihmë.

Deri më sot, Medihospes ka regjistruar afërsisht 1.2 milion euro shpenzime për "degën" e saj në Shqipëri ("Medihospes Albania Srl") dhe 563,000 euro borxhe në pasqyrat financiare të vitit 2024.

Për shërbimet e garantuara në vitin 2024, Prefektura e Romës njohu një shumë totale prej 570,372 eurosh.

Në pasqyrat e saj financiare, Kooperativa thekson se kontrata përfshinte "një përpjekje të madhe organizative dhe një sfidë të rëndësishme profesionale", duke vënë në dukje se ka një debat të vazhdueshëm rreth natyrës dhe rregullave të angazhimit të strukturave të tilla, dhe duke shprehur shpresën e saj për "zbatimin e plotë të menaxhimit të qendrave të pritjes dhe paraburgimit të përmendura në protokollin Itali-Shqipëri".

Ky zbatim nuk është materializuar ende. Më 7 tetor 2025, kishte vetëm 17 persona të ndaluar në Gjadër.  Përkthyer nga Euobserver