Për farsën zgjedhore të 11 Majit në Shqipëri

Nga Agron Alibali

Zgjedhjet e para pluraliste në Shqipërinë post-komuniste u mbajtën më 31 mars 1991. Krahasuar me to, zgjedhjet e 11 majit 2025 shenjuan një prapakthehu të pashembullt.

Në vitin 1991 e drejta për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur u njëmendësua tanësisht. Zgjedhësit shqiptarë shprehën vullnetin e tyre lirisht dhe pa pengesë.

E drejta për të zgjedhur përmbys mite

Franko Krroqi është emër që rrallë përmendet sot. Mirëpo më 1991, si përfaqësues i opozitës, ai mundi në Tiranë vetë Ramiz Alinë, Sekretarin e Parë të Partisë së Punës dhe Presidentin e vendit. Dhe kjo ndodhi bash në bastionin “e sigurt” zgjedhor, në Lagjen nr. 1,  ku ishte themeluar Partia Komuniste, dhe ku shpesh kishte kandiduar vetë Enver Hoxha.

Humbja e Ramiz Alisë ishte pa fjalë “turpëruese”. Mirëpo Alia, në fund të fundit, nuk ua kufizoi dhe nuk ua ndaloi zgjedhësve të drejtën për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur. Ai iu nënshtrua verdiktit të popullit, por nuk e futi veten në “lista të mbyllura”.

E drejta për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur është ndër të drejtat më themelore dhe universale të njeriut. Ajo është në qendër të një rendi mirëfilli demokratik. Atë e urrejnë vetëm diktatorët, demagogët dhe delirantët. Ajo përbën thelbin e konceptit të sovranitetit të popullit në vetëqeverisje dhe mbarështimin e punëve të veta. Madje në SHBA kjo e drejtë është aq e konsakruar sa zgjedhësit mund të vendosin aty për aty për një kandidat të ri, jashtë listës [ërite-in candidate], pa pyetur fare se ç’thotë kryetari i partisë.

Kjo e drejtë mishërohet në Kushtetutën e sotme të Shqipërisë përmes parimit se “çdo shtetas ka të drejtë të zgjedhë dhe të zgjidhet” si dhe në parimin se “vota është vetjake, e barabartë, e lirë dhe e fshehtë”.

Për më tepër, e drejta për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur ka karakter universal. Ajo është ngulitur edhe në nenin 21 të Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut, si dhe në nenin 25 të Paktit të OKB-së për të drejta civile dhe politike dhe madje edhe në nenin 3 të Protokollit 1 të Konventës Evropiane për të drejtat e njeriut.

Mirëpo në vitin 2025, ose 34 vjet pas vitit 1991, zgjedhësve shqiptarë kjo e drejtë iu kufizua rëndshëm. Ata u përballen me lista të mbyllura apo me “kandidatë me renditje të fiksuar”. Zgjedhësit shqiptare vendosën vetëm për rreth 40, nga 140 deputetët e ardhshëm. Rreth njëqind deputetë, në fakt, ishin parazgjedhur nga krerët e partive.

E pra si mund të quhet legjitim ai Kuvend i dalë nga zgjedhje që kufizuan të drejtën e pamohueshme të popullit për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur?

Demokraci parlamentare apo partitokraci bipolare?

Realisht Shqipëria vetëm në letër është demokraci parlamentare. Në fakt, modeli i sotëm qeverisës mund të quhet sistem partitokratik bipolar, dhe jo një pushtet i popullit, buruar nga populli dhe që i takon atij [of the people, by the people, for the people, sikurse shprehej Abraham Lincoln].

Përfaqësuesit e popullit duhet t’i zgjedhë populli, dhe jo kryetari i partisë. Mirëpo pushteti sot në Shqipëri është i kryetarit, buron nga kryetari dhe i takon kryetarit të partisë. Për më tepër ky “cenim i mundësisë për të zgjedhur kërcënon edhe partneritetin transatlantik” midis SHBA-së dhe Evropës, e afërmendsh midis SHBA-së dhe Shqipërisë, për të perifrazuar një zyrtar të lartë të Departamentit amerikan të Shtetit.

Ndaj modeli i sotëm zgjedhor në Shqipëri s’mund të quhet as i lirë dhe as i drejtë. Ai as nuk afrohet me normat përkatëse të së drejtës ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

A mund të rrëzohen me referendum amendamentet e v. 2008?

Zanafilla e këtij modeli të përçudnuar makiavelik janë ndryshimet kushtetuese të vitit 2008, që eliminuan konsensusin në zgjedhjen e kreut të shtetit, dhe i hapën rrugë sistemit të sotëm pervers të partitokracisë bipolare, të republikës kryeministrore.

Të ideuara dhe të miratuara nga dy partitë kryesore PD dhe PS, ato u vijuan nga marrëveshje të tjera dypartiake, më e fundit e verës së vitit 2024, që çimentuan sistemin jo demokratik zgjedhor të proporcionalit rajonal, të kontrolluar nga krerët e partive.

Sistemi i pastër maxhoritar u zbatua në vitin 1991. Ky model siguron lidhjen më të drejtpërdrejtë e demokratike midis zgjedhësit dhe të zgjedhurit, duke anashkaluar rolin e kryetarit të partisë. Më pas u kalua në sistemin e përzier, gjithsesi të pranueshëm, ku 100 deputetë zgjidheshin sipas sistemit maxhoritar, dhe 40 sipas sistemit proporcional. Mirëpo amendamentet e v. 2008 e ndryshuan atë, duke imponuar sistemin e sotëm “proporcional rajonal”, i cili lipset të çmontohet pa vonesë.

Do të ishte hap i mirëpritur nëse vetë klasa politike të anullonte Amendamentet Kushtetuese të vitit 2008 dhe të shqyrtonte rivënien në zbatim të sistemit zgjedhor tërësisht maxhoritar, si më 1991 në Shqipëri, apo sot në SHBA, Angli e gjetkë.

Por në mungesë të një mea culpa të PS-së apo PD-së, si dhe të vështirësisë për nismë qytetare nga poshtë, si mund të zhbëhej masakra kushtetuese e v. 2008 dhe vendi të kthehej në një demokraci “të, prej dhe për popullin”?

Dihet se Kushtetuta e v. 1998 u miratua nga Kuvendi dhe u sanksionua me referendum. Mirëpo amendamentet e v. 2008 nuk iu nënshtruan referendumit popullor. Ndaj, në rrafsh kushtetues, por edhe moral, amendamentet nuk mund të barazohen me frymën dhe germën e Kushtetutës së v. 1998, dhe kësisoj nuk mund të fitonin efekt kushtetues tërësor pa miratimin e popullit.

Kjo pikë e dobët mund dhe duhet shfrytëzuar. Një ide do të ishte të bindeshin 28 deputetë të Kuvendit që, bazuar në nenin 177.5 të Kushtetutës, të kërkonin që amendamentet e miratuara më 2008 t’i nënshtrohen referendumit. Në qoftë se nisma do të zinte vend, atëhere fushata mbarëkombëtare do të duhet të bindte zgjedhësit që në referendum të votonin KUNDËR miratimit të amendamenteve.

Pra, amendamentet e v. 2008 do të mund të rrëzoheshin me referendum popullor, duke rivendosur frymën dhe germën e Kushtetutës së v. 1998.

Në dukje e vështirë, nisma nuk është e pamundur. Pengesë kryesore janë dinosaurët e politikës shqiptare, që përgjithësisht kanë alergji ndaj referendumeve popullore.

Mirëpo nisma, mundësisht e ndërmarrë nga 4 deputetët “e pavarur” të partive të reja, e nxitur nga një masë kritike e aktivizmit qytetar nga poshtë, do të rriste trysninë ndaj dy partive kryesore që, në tandem me trysninë nga organizmat përkatës ndërkombëtarë, të mund të realizonin rrëzimin përfundimtar të “strumbullarit të të gjitha të këqijave” në kushtetuetshmërinë e vendit, duke e kthyer atë në shinat e republikës së vërtetë parlamentare, ku pushteti është mirëfilli i, nga dhe për popullin./

Marrë nga Peizazhe të fjalës