Peter Lucas: si u mërzit Kadare kur i thashë se nuk e njihja, por u bëmë miq

Boston Herald

E kam njohur shkrimtarin dhe poetin e njohur shqiptar, Ismail Kadare.

Ai vdiq javën e kaluar në moshën 88-vjeçare.

Kur e takova për herë të parë, ai nuk ishte aq i njohur. Nuk e dija kush ishte.

E cila, nga këndvështrimi im, ishte e kuptueshme. Edhe pse ishte i famshëm në Shqipëri, vështirë se dikush në atë kohë jashtë shtetit të vogël e të mbyllur policor komunist dinte shumë për të.

Vetëm më vonë mësova se romani i tij “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, botuar në Shqipërinë e viteve gjashtëdhjetë do të bëhej sensacion dhe do të përkthehej në të paktën 40 gjuhë.

Bëhet fjalë për një gjeneral të ushtrisë italiane të lodhur nga bota, me detyrën e tmerrshme për të shkuar në Shqipëri për të zhvarrosur dhe kthyer në Itali eshtrat e ushtarëve italianë të vrarë në luftimet gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Kadare më vonë shkroi një varg librash, u bë i famshëm ndërkombëtarisht dhe fitoi shumë çmime, megjithëse - çuditërisht - jo çmimin Nobel për letërsinë.

U takuam në gusht të vitit 1986. Në atë kohë unë isha gazetari i parë amerikan që u lejova në Shqipërinë e mbyllur komuniste në 40 vjet.

Enver Hoxha, diktatori komunist paranojak që drejtoi vendin që nga marrja e pushtetit pas Luftës së Dytë Botërore, vdiq në vitin 1985. Gjatë jetës së tij ai e ktheu vendin në një kamp të armatosur të mbyllur si Koreja e Veriut. Askush nuk mund të hynte dhe askush nuk mund të dilte.

Meqenëse kishte mundësi hapjeje, unë aplikova për vizë si reporter për Boston Herald dhe u habita që u miratua.

Ndoshta kishte të bënte diçka me faktin të që prindërit e mi kishin emigruar nga ai vend. Unë kam lindur në Kembrixh.

Kur arrita në aeroportin e vogël dhe të shkretë të Tiranës nga Zyrihu me një avion të vogël Sëissair, m'u duk sikur kisha zbritur në hënë.

Megjithëse Hoxha kishte vdekur, vendi ishte ende një shtet i izoluar totalitar policor stalinist, ku edhe pronësia private e makinave ishte e ndaluar për të gjithë, përveç elitës së Partisë Komuniste që drejtonte vendin.

Sigurimi - policia sekrete shqiptare - ishte kudo dhe njerëzit kishin frikë të flisnin, e lëre më të flisnin me një të huaj si unë.

Nuk kishte internet apo email në atë kohë. Çdo kontakt me pjesën tjetër të botës ishte i ndaluar. Nuk mund të telefononit dhe nuk mund të dilnit jashtë.

Ishte e vështirë për të kuptuar se si një vend kaq i bukur, me një bregdet të mrekullueshëm të Adriatikut, me plazhe spektakolare të pacenuar, së bashku me male mahnitëse të ngjashme me Alpet, mund të ishte një vend kaq shtypës. Por ishte.

Një ditë, unë dhe shoqëruesi im, që më monitoronte, takuam Kadarenë në një plazh të Sarandës në jug, një plazh i disponueshëm vetëm për anëtarët e partisë dhe për ata me lidhjet e duhura.

Kadareja, një burrë i hollë duhanpirës zinxhir, ishte komunist, me siguri, ashtu si gjithë të tjerët në Shqipëri. Por Kadare, do të mësoja, ishte më shumë një komunist sa për të kaluar radhën. I duhej të ishte për të mbijetuar si shkrimtar. Ai eci në një litar të hollë. Fliste frëngjisht, por jo anglisht.

Kështu, në një përkthim shatra patra, Kadareja u mërzit kur shoqëruesi im i tha se nuk kisha dëgjuar kurrë për të dhe nuk kisha lexuar asgjë që kishte shkruar. Por ai nuk kishte lexuar kurrë asgjë nga ato që kisha shkruar unë. Kështu që…

Gjithsesi, në aeroplan rrugës për në shtëpi lexova një përkthim në anglisht të "Gjeneralit të ushtrisë së vdekur" dhe mbeta shumë i impresionuar. E kam ende librin. Ishte po aq e mirë sa çdo gjë që kishte shkruar Ernest Hemingëay. Këtë i thashë Kadaresë. Ai e pëlqeu këtë dhe u bëmë miq.

Pas kësaj do të vizitoja në Tiranë, ku kthehesha shpesh për të punuar për një libër për Shqipërinë. Përfundova duke shkruar tre.

Doli që të dy kishim qenë në Vietnam në mars 1967 gjatë luftës, ai me vietnamezët e veriut dhe shkruante për gazetat e Tiranës dhe unë në Vietnamin e Jugut duke shkruar për Boston Herald. Botë e vogël.

Gosipi për Kadarenë ishte se ai, ashtu si kolegu i tij shkrimtar dhe poet Vaclav Havel në Çekosllovaki, nuk ndihmoi në drejtimin e vendit drejt demokracisë pas rënies së trazuar të komunizmit në vitin 1990. Në vend të kësaj, Kadare iku me familjen në Paris. Kjo ndoshta i shpëtoi jetën, por i kushtoi çmimin Nobel

Kadare pohoi se nuk ishte politikan, por vetëm shkrimtar.

Dhe ishte një shkrimtar i madh.