Flash News

E-TJERA

‘Prapaskenat’ e aeroportit të Vlorës, OCCR: Qeveria manipuloi tenderin për të favorizuar shoqërinë turko-kosovare

‘Prapaskenat’ e aeroportit të Vlorës, OCCR: Qeveria

Ambientalistët paralajmërojnë se aeroporti i Vlorës do të dëmtojë në mënyrë të pariparueshme një nga ligatinat kyçe të Mesdheut. Pyetjet po ngrihen gjithashtu në lidhje me shoqërinë e lidhur politikisht pas marrëveshjes fitimprurëse të aeroportit.

Më shumë se një shekull më parë, qyteti i Vlorës ngriti për herë të parë flamurin shqiptar në një shpallje të pavarësisë nga Perandoria Osmane. Kryeministri Edi Rama mund ta ketë vlerësuar ironinë kur, në vitin 2021, ai zgjodhi ditën e pavarësisë për të hapur një aeroport të ri të mbështetur nga Turqia që do të ndërtohet jashtë qytetit në bregdetin e Adriatikut, shkruan OCCR.

Marrëveshja ishte një grusht shteti politik për Ramën, i cili fillimisht ishte zotuar të ndërtonte një aeroport në bregdetin jugor të Shqipërisë ndërsa bënte fushatë gjashtë vjet më parë. Me shumë bujë, një kontratë 104 milionë euro për ndërtimin dhe funksionimin e aeroportit u nënshkrua vetëm disa ditë përpara se partia e tij të përfshinte zgjedhjet kombëtare në prill të vitit të kaluar, në një lëvizje që opozita tha se kishte shkelur ligjet zgjedhore.

Në ceremoninë e hapjes, të zhvilluar më 28 nëntor në kantierin e aeroportit të ri, Rama vlerësoi bashkëpunimin ndërkombëtar që do ta nxirrte atë nga terreni.

"Aeroportet janë si klane familjare, në një farë mënyre," tha ai. “Nuk mjafton të ndërtosh infrastrukturë të bukur apo të keqe duhet të kesh gjithashtu aleanca dhe sinergji me aeroportet e tjera.”

Aeroporti Ndërkombëtar i Vlorës sigurisht që do të çimentojë aleancat ndërkombëtare për Ramën.

Shoqëria që po ndërton përfshin konglomeratin turk YDA Construction Industry and Trade, kryetari i të cilit ka lidhje me Partinë në pushtet të Turqisë AKP, dhe një degë e Mabetex Group, në pronësi të mikut të Ramës, biznesmenit të pasur dhe kontrovers kosovar Behgjet Pacolli. Kompania e tretë e përfshirë, 2A Group sh.p.k, i përket Valon Ademit, i cili ishte Konsull Nderi i Shqipërisë në Kosovë deri në korrik 2019.

Aeroporti Ndërkombëtar i Vlorës do të jetë gjithashtu baza për një linjë të re ajrore kombëtare, Air Albania, e cila është pjesë e pronës së transportuesit kombëtar të Turqisë. Rama pretendon se aeroporti mund të krijojë 27,000 vende pune dhe ka plane për të ndërtuar dy resorte kryesore turistike aty pranë.

Por jo të gjithë po festojnë. Ambientalistët paralajmërojnë se zhvillimet do të dëmtojnë në mënyrë të pariparueshme një nga ligatinat më të mëdha në Mesdhe, ku jetojnë qindra lloje zogjsh. Disa muaj pasi u shpallën fituesit e tenderit të aeroportit, autoritetet hoqën mbrojtjen për një pjesë të rezervatit natyror ku do të ndërtohet aeroporti, një vendim që Komisioni Evropian e vlerësoi të paligjshëm.

Tani një hetim nga OCCRP ngre më shumë pyetje se si shoqëria e lidhur politikisht fitoi tenderin për ndërtimin dhe funksionimin e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës për 35 vjet.

Një padi civile e ngritur nga një ofertues rival, me bazë në Mbretërinë e Bashkuar, pretendon se qeveria e Shqipërisë manipuloi tenderin për të favorizuar shoqërinë turko-kosovare me ndihmën e një kompanie tjetër që as që ofertoi për kontratën. Rivali ka denoncuar edhe prokurorët shqiptarë kundër korrupsionit, duke akuzuar qeverinë për fabrikim dokumentesh.

Dokumentet e qeverisë për aeroportin paralajmërojnë se mund të mos tërheqë mjaftueshëm vizitorë për të sjellë një fitim së shpejti. Megjithatë, kushtet e marrëveshjes nënkuptojnë se nëse projekti nuk arrin objektivat e tij financiare, shtetit shqiptar do t'i duhet t'i paguajë shoqërisë deri në 138.2 milionë euro rreth një e treta më shumë se kostoja e ndërtimit.

Zef Preçi, drejtor ekzekutiv i Qendrës Shqiptare për Kërkime Ekonomike, tha se marrëveshja i jep konsorciumit “një pjesë të buxhetit shqiptar për dekadën e ardhshme”.

“Ata do të kenë paratë e taksapaguesve shqiptarë si një burim parash të lehta të siguruara nëpërmjet lobimit politik,” tha ai.

Valon Lluka, një përfaqësues i shoqërisë fituese, i hodhi poshtë gjetjet e OCCRP si "thashetheme dhe spekulime". “Ju nuk zotëroni informacione dhe fakte të vërteta për projektin e Aeroportit të Vlorës”, shkroi ai në përgjigje të pyetjeve të dërguara me email.

Pacolli gjithashtu mohoi që shoqëria të ketë pasur ndonjë trajtim preferencial. “Investimi im në Vlorë është bërë nga një dëshirë e madhe për të kontribuar për kombin dhe për të zbatuar një nga kërkesat e shumta të njerëzve dhe institucioneve që duan më të mirën për Shqipërinë”, tha ai.

As zyra e Ramës dhe as zyra e presidentit turk Recep Tayyip Erdoğan nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.

Një luftë e vetmuar

Në një ditë të nxehtë në fund të korrikut, profesori i biologjisë Niko Dumani qëndroi i djersitur në një tendë të improvizuar në pyllin e Nartës, në Shqipërinë jugperëndimore. Dumani kishte ardhur për t'u shpjeguar banorëve të zonës pse konservatorët po kundërshtojnë Aeroportin Ndërkombëtar të Vlorës, por sapo u ngrit në këmbë turma filloi të bërtiste me fyerje ndaj tij.

“Çfarë do këtu? Ne jetojmë këtu dhe kjo është zgjedhja jonë”, tha kryetari i qarkut. “Doni që ne të kujdesemi për harabela? Dilni nga Vlora!”

Duke folur për OCCRP pasi u detyrua të largohej nga takimi, Dumani tha se aeroporti dhe resortet turistike të planifikuara tani afër janë në shkelje flagrante të ligjit.

Aeroporti do të vendoset pak kilometra larg lagunës Vjosa-Narta, pjesë e një delte bregdetare në grykëderdhjen e një prej lumenjve të fundit të egër në Evropë. Ligatinat janë shtëpia e rreth 200 llojeve të shpendëve, duke përfshirë flamingot dhe pelikanin dalmat të rrezikuar, dhe janë pjesë e një korridori kyç migrimi për shumë të tjerë në udhëtimin e tyre vjetor nga Evropa Qendrore në Afrikën e Veriut.

Laguna, tashmë e mbrojtur nga disa konventa ndërkombëtare, është nominuar për t'iu bashkuar Rrjetit Emerald të Këshillit të Evropës të vendeve të veçanta të ruajtjes. Komisioni Evropian tha se miratimi i Tiranës për Aeroportin Ndërkombëtar të Vlorës shkel ligjet kombëtare dhe konventat ndërkombëtare.

Zhvillimi “është në kundërshtim me ligjet ekzistuese kombëtare për zonat e mbrojtura dhe me konventat ndërkombëtare për mbrojtjen e biodiversitetit që Shqipëria ka ratifikuar”, tha në një deklaratë delegacioni i Bashkimit Evropian në Shqipëri.

Ambientalistët thonë se aeroporti do të ketë një ndikim "shkatërrues" në biodiversitetin lokal, me humbjen e habitatit, së bashku me ndotjen e ajrit, ujit dhe zhurmës, duke shkaktuar dëme të pakthyeshme për zogjtë e shumtë që jetojnë atje. Afërsia e aeroportit me lagunën do të thotë që avionët kanë më shumë gjasa të përplasen me zogjtë ndërsa ulen dhe ngrihen, veçanërisht gjatë stinëve të ngarkuara të migrimit.

Pavarësisht kësaj, raportimi i OCCRP zbuloi se qeveria e Shqipërisë pothuajse fjalë për fjalë ka lëvizur malet për të siguruar që aeroporti do të ndërtohet.

Kur Rama propozoi për herë të parë ndërtimin e aeroportit të Vlorës, pas bisedimeve me Erdoganin, qeveria e Shqipërisë filloi të diskutonte për ndryshimet në rezervatet natyrore të vendit. Pak muaj pasi u shpallën fituesit e tenderit për ndërtimin e saj, një këshill i kryesuar nga Rama miratoi rivizatimin e kufijve të më shumë se një të katërtës së ekosistemeve bregdetare të vendit, përfshirë zonën pranë lagunës Vjosa-Nartë ku do të ndërtohet aeroporti.

Juristja Irena Dule tha se ndryshimet në zonat e mbrojtura ishin të paligjshme. “Fillimi i ndërtimit të këtij aeroporti është i kontestuar në bazë të ligjit”, tha ajo, duke shtuar se fillimi i punimeve ishte paralajmëruar pa lejet e duhura ndërtimore dhe mjedisore.

Të tjerë kanë kundërshtuar vlerësimin e ndikimit mjedisor për aeroportin, i cili është porositur nga kompanitë që zotërojnë tokë në zonë, duke përfshirë anëtarët e shoqërisë YDA Group dhe Mabetex Group. Akademiku që kreu studimin ngriti pak shqetësime për ndikimin e aeroportit dhe tha se çdo problem mund të zgjidhej me metoda të thjeshta zbutëse.

Njëzet grupe mjedisore e denoncuan studimin si "joprofesional, joshkencor" dhe një "analizë të qartë klienteliste".

Ministria shqiptare e turizmit i tha OCCRP se kufijtë e rezervatit natyror ishin ndryshuar si pjesë e një rishikimi kombëtar të zonave të mbrojtura "për të pasqyruar pasaktësitë e vërejtura dhe për të propozuar zona të reja, bazuar në të dhënat dhe studimet e fundit", dhe për shkak të një kuadri të ri ligjor të përcaktuar nga qeveria.

Në një deklaratë, ministria tha se planifikon të studiojë ndikimin e aeroportit duke përdorur një plan të menaxhimit mjedisor, duke përfshirë monitorimin shkencor dhe ruajtjen e habitatit të financuar nga shoqëria. Ai rekomandoi gjithashtu masa të tjera, të tilla si ndalimi i punës pranë zonave të ndjeshme gjatë sezonit të riprodhimit dhe ndryshimi i rrugës së fluturimeve gjatë periudhave të migrimit.

Lluka tha se shoqëria kishte kryer një studim "të plotë" se çfarë dëmi mjedisor dhe social mund të shkaktojë aeroporti dhe arriti në përfundimin se nuk do të kishte efekte negative.

“Jemi jashtëzakonisht të lumtur të konfirmojmë se rezultatet e studimit nxjerrin në dritë, pa asnjë dyshim, se ndërtimi dhe funksionimi i Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës nuk do të paraqesë asnjë degradim mjedisor apo ndikim tjetër të dëmshëm”, tha ai.

Miq me përfitime

Më 11 janar 2021, kryetari i YDA Group, Hüseyin Arslan, zbriti në Shqipëri. Ndonëse shumë i panjohur në vend, ai shpejt u bë kryefjalë kur njoftoi se kompania e tij do të ndërtonte një spital jo shumë larg Vlorës.

“Ne jemi urdhëruar nga presidenti ynë, z. Recep Tayyip Erdoğan, javën e kaluar gjatë vizitës së kryeministrit të nderuar shqiptar në Turqi,” tha Arslan në një video të postuar në faqen e Ramës në Facebook. “Na udhëzuan që duhet të finalizojmë, ta dorëzojmë spitalin për tre muaj. Ka një bast të madh për këtë.”

Punimet e ndërtimit nisën menjëherë më pas, me Rama që publikoi përditësime të rregullta mbi ecurinë e spitalit në faqen e tij në Facebook. Gjatë gjithë kohës, zyra e tij e përshkroi spitalin si "bamirësi" nga qeveria e Erdoganit, pa lënë të kuptohet se YDA Group është një nga konglomeratet më të mëdha në Turqi.

Presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan i dhuron Kryetarit të Grupit YDA, Hüseyin Arslan, një pllakë mirënjohjeje në çmimet e Shoqatës së Gazetarëve të Radios dhe Televizionit në vitin 2018.

Në vend, YDA Group është i njohur për marrëdhëniet e tij me qeverinë e Erdoganit. Arslan ka lidhje të gjata me Partinë AKP përmes motrës së tij, e cila është e martuar me dajën e burrit që bashkëthemeloi partinë me Erdoganin në 2001.

Arslan e lavdëroi publikisht Erdoganin pas një përpjekjeje për grusht shteti në vitin 2016, duke e përshkruar atë dhe kryeministrin e atëhershëm të Turqisë si kujdestarë të "demokracisë sonë, të ardhmes sonë dhe vullnetit tonë kombëtar". Erdoğan, nga ana e tij, i dha Arslan një pllakë mirënjohjeje dy vjet më vonë.

Vetëm pas inaugurimit të spitalit të ri, me pjesëmarrjen virtuale të Erdoganit, Rama njoftoi se konsorciumi i drejtuar nga Paçoli, ku përfshihej YDA, kishte fituar tenderin për ndërtimin e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës.

YDA Group dhe zyra e Erdoganit nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.

Pronari i Mabetex Group, Pacolli, ishte një fytyrë më e njohur në Shqipëri se Arslan. Manjati i ndërtimit është një nga njerëzit më të pasur në Kosovën fqinje, me një pasuri afër 800 milionë euro. Gjatë viteve ai ka qenë zëvendëskryeministër i Kosovës, ministër i Jashtëm dhe madje – për katër orë – president i saj.

Mabetex u përfshi në një skandal të madh korrupsioni në fund të viteve 1990 mbi akuzat se drejtuesit e kompanisë kishin paguar ryshfet për të fituar një kontratë për të punuar në Kremlin. Një hetim rus u hoq më vonë pasi hetuesi kryesor u pushua nga puna për një skandal të çuditshëm me kasetë seksuale. Një hetim i lidhur për pastrim parash dhe ryshfet u hodh poshtë edhe në Zvicër, ku Pacolli tani është shtetas.

Pacolli dihet se ka lidhje me figura të dyshuara të krimit të organizuar, duke përfshirë Milan Radoiçiqin, një figurë e fuqishme në partinë më të madhe serbe në Kosovë, dhe Jose Enrique Rais, një mashtrues i akuzuar dhe trafikant kokaine nga El Salvadori.

Rais mban vlerësimin e dyshimtë të të qenit në listën e "më të kërkuarve" të vendit të tij, duke qenë një "objektiv prioritar" i Agjencisë Amerikane të Zbatimit të Drogës dhe në një moment thuhet se ishte në listën e kuqe të Interpolit. Kompania e tij, Rais Group International NC, LLC, përmendet në dosjet e gjykatës amerikane si "subjekt i hetimit ndërkombëtar për lidhjet e saj me grupet e krimit të organizuar, kompanitë fantazmë, kartelet dhe politikanë të korruptuar".

Të dhënat e korporatës tregojnë se Pacolli ishte menaxher i Rais Group që nga fundi i vitit 2011, ndërsa kompania ishte duke u hetuar Pacolli mohoi çdo përfshirje në korrupsion, duke theksuar se ai “asnjëherë nuk ka qenë objekt i asnjë lloj aktakuze apo gjykimi” as në Rusi, as në Zvicër.

Pacolli pranoi se e njihte Raisin, por mohoi të ketë qenë menaxher i Rais Group. “Unë e njoh Jose Enrique Rais si një biznesmen që ka operuar në botën e aviacionit dhe si një qytetar zviceran,” tha ai. “Kam marrë me qira një aeroplan nga kompania që ai zotëronte për disa muaj, por nuk dija që ai ishte trafikant droge”.

Behgjet Pacolli, ministri i Punëve të Jashtme të Kosovës në atë kohë, flet në një konferencë për shtyp në Pragë në vitin 2019.

Pavarësisht shoqatave të turbullta të Pacollit, Rama e konsideron atë si mik të ngushtë. Kryeministri ka folur publikisht për “dashurinë dhe respektin” e tij për Pacollin, të cilit i referohet si “Baca” Behgjet, një term i dashur që përdoret shpesh për anëtarët e moshuar meshkuj të familjes në veri të Shqipërisë.

Një vit pasi një tërmet i madh goditi Shqipërinë në nëntor 2019, duke vrarë 51 persona dhe duke shkaktuar shkatërrime të shumta, Fondacioni Behgjet Pacolli nënshkroi një marrëveshje për të rindërtuar një lagje të tërë në qytetin e Fushë-Krujës për rreth 1 milion euro. Pak muaj më vonë, në janar 2021, qeveria hapi tenderin për Aeroportin Ndërkombëtar të Vlorës.

Pacolli ka thënë se kur ka bërë donacionin nuk ka pasur dijeni se tenderi do të bëhet kaq shpejt, apo kompania e tij do të ofrojë për kontratën.

Bashkëpunëtor i Pacollit është edhe përfaqësuesi i konsorciumit fitues, Lluka. Prokuroria e Kosovës për Krime të Rënda e ka hetuar dy herë, për shpërdorim detyre dhe mashtrim, të dyja lidhur me rolin e tij si ekzekutiv i Bankës Ekonomike në Prishtinë, e cila menaxhohet nga familja Pacolli.

Çështja e parë, për shpërdorim të pozitës zyrtare, u pushua në vitin 2019 pasi një gjyqtar vendosi se kishte tejkaluar parashkrimin. Lluka u shpall i pafajshëm në rastin e dytë vitin e kaluar për mungesë provash.

Lluka tha se ai kurrë nuk ishte shpallur fajtor për ndonjë krim. “Në jetën time nuk kam qenë kurrë i dënuar nga asnjë gjykatë. Nuk kam as dënime për shkelje të rregullave të qarkullimit rrugor, për të mos përmendur ndonjë vepër tjetër penale”, tha ai në një deklaratë dërguar OÇRP.

Dhe fituesi është…

Sot, problemet ligjore vazhdojnë të vërtiten rreth shoqërisë të Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës.

Vendimi për t'i dhënë koncesion shoqërisë YDA-Mabetex-2A po kundërshtohet nga një ofertues rival me bazë në Mbretërinë e Bashkuar, AL-DE Corporation Ltd, e cila u skualifikua nga tenderi për mos dorëzimin e dokumenteve të duhura. AL-DE ka paditur ministrin e Infrastrukturës dhe Energjisë së Shqipërisë për shpifje, duke thënë se pretendimi i dokumentacionit ishte vetëm një justifikim për të favorizuar shoqërisë rival.

AL-DE ka denoncuar edhe në Prokurorinë Speciale Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, duke akuzuar Agjencinë e Prokurimit Publik për vendimmarrje të paligjshme dhe fabrikim dokumentesh. Zyra e Prokurorisë Speciale konfirmoi se kishte hapur një hetim, por nuk pranoi të komentonte më tej.

Dokumentet e tenderit të parë nga OCCRP tregojnë se, pas vonesave të përsëritura, Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë ndryshoi papritur kriteret për ofertat vetëm katër ditë para afatit përfundimtar të dhjetorit 2020. Ndryshimet reduktuan sasinë e përvojës dhe ekspertizës teknike të kërkuar, duke lejuar konsorciumin turko-kosovar të kualifikohej.

Fillimisht, kompanitë duhej të tregonin se kishin projektuar, ndërtuar dhe operuar një aeroport me një kapacitet vjetor prej më shumë se 10 milion pasagjerë, duke përfshirë dy kulla kontrolli, në dekadën e mëparshme. Atyre iu kërkua gjithashtu të vërtetonin se kishin projektuar, ndërtuar dhe menaxhuar një tjetër me një kapacitet prej më shumë se 5 milionë në pesë vitet e fundit.

Kriteret e ndryshuara ulën pragun për të vërtetuar se ofertuesi kishte përvojë në ndërtimin dhe menaxhimin e një aeroporti me kapacitet për 2 milionë pasagjerë dhe një kullë kontrolli.

Të fundit