Rishpërndarja e taksave, investimet në asete fizike kanë lënë pas ato njerëzore

Masat e qeverisë nëpërmjet buxhetit të shtetit vazhdojnë të mbështetin asetet fizike të vendit, duke i përqendruar burimet financiare në projektet e infrastrukturës, teksa mbështetja te njerëzit vazhdon të jetë e vakët.

Inflacioni i lartë e ka ndihmuar qeverinë të rrisë të ardhurat më shumë se parashikimet dy vitet e fundit. Faktikisht, të ardhurat e paparashikuara po përdoren për të financuar disa projekte investimesh të zgjatura në kohë dhe të diskutueshme për nga produktiviteti.

Javën e kaluar, një akt normativ në Parlament vendosi të rialokojë 46,4 miliardë lekë (438 mln euro) dhe rriti më tej shpenzimet për investime, rrugë dhe projektin e rindërtimit, teksa sektorët e arsimit, shëndetësisë dhe ata që kanë të bëjnë me mbrojtjen sociale, baza e shërbimeve publike, mbeten të nënfinancuar në raport me nevojat që kanë. P.sh. në qendrën spitalore “Nënë Tereza”, buxheti vjetor mbeti në vendnumëro për 8 vitet e fundit në 4-5 miliardë lekë në vit, teksa volumet e punës janë rritur me 30% ndërmjet vitit 2017 dhe 2022.

Ndërkohë, popullsia e vendit po vuan nga plakja, emigrimi i të rinjve dhe rënia e lindjeve, duke sinjalizuar se, fondet për mbrojtjen sociale dhe rritjen e produktivitetit në ekonomi duhet të rriten më tej.

Qeveria është operatori më i madh në vend, roli i së cilës është rritur vitet e fundit, për shkak të përmirësimit të rendimentit fiskal. Buxheti i shtetit synon të injektojë në ekonomi 705 miliardë lekë këtë vit (7 miliardë euro), shumë kjo 43% më e lartë se në vitin 2019, para se pandemia dhe lufta në Ukrainë të ndryshonin thellësisht kushtet në ekonomi dhe në jetën e njerëzve.

Por teksa fondet buxhetore janë rritur ndjeshëm, shpenzimet ndaj shtresave vulnerabël nuk u rritën me të njëjtin ritëm. P.sh., shpenzimet për ndihmën ekonomike gjatë 2019-2023 u rritën me vetëm 29% dhe pensioni mesatar në 6-mujorin e parë të vitit 2023 ishte vetëm 6% më i lartë se në vitin 2019, pa llogaritur efektet e inflacionit.

Nga ana tjetër, të rinjtë po vuajnë nga mungesa e mundësive. Treguesit e punësimit për popullsinë e gjerë janë përmirësuar dukshëm në dy vitet e fundit, por papunësia te të rinjtë shënoi rritje vjetore me 2.4% në tremujorin e dytë të vitit 2023.

Sipas “Financial Times”, Shqipëria ishte në mesin e 10 vendeve për emigracionin e personave të arsimuar në vitin 2022, ndërsa zhvillimet e brendshme nuk ishin pozitive për sektorët e prodhimit (industria). Ekspertët e ekonomisë pohuan se rishpërndarja këtë vit u bë jashtë kontekstit.

Buxhetet kudo në Europë u përballën me arkëtime shtesë nga rritja e çmimeve, por të ardhurat u rishpërndanë ndaj shtresave që u goditën më shumë nga çmimet. Pano Soko, i cili ka përvojë në programimin e buxhetit, tha se, zakonisht në këtë kohë mendohet për dëmet që ka shkaktuar inflacioni.

“Përgjithësisht, vendet normale që kanë njëfarë ndjeshmërie për jetën e qytetarëve, në këto momente janë duke planifikuar rritje të kompensimeve për qytetarët, sidomos shtresat më të pambrojtura të shoqërisë, të tillë si pensionistët apo ata me ndihmë ekonomike, në mënyrë që t’i lehtësojë sa më shumë nga inflacioni”.

P.sh., qeveria e Serbisë, e cila bëri rishikimin në fund të shtatorit 2023, rialokoi gati 1 miliard euro, të cilat i përdori për rritje të pensioneve dhe një bonus gati 200 euro për pensionistët, dhe 100 euro për çdo fëmijë deri në 16 vjeç, teksa dyfishoi subvencionet në bujqësi. Ndërsa Mali i Zi, më herët këtë vit e përdori buxhetin shtesë për të ulur deficitin buxhetor të vitit 2023 nga 5,9% të PBB-së, në 3%.

Sheferedin Shehu, i cili për disa vite me radhë ka projektuar rishpërndarjen e buxhetit si ish-zëvendësministër Financash, tha se, akti normativ e ndryshon ndjeshëm strukturën fillestare të buxhetit dhe nuk i zgjidh sfidat aktuale të ekonomisë shqiptare.

Teksa të ardhurat shtesë kanë burim kostot e rritura të qytetarëve dhe bizneseve shqiptare nga inflacioni i lartë 5-8,5%, rialokimet bëhen kryesisht për shlyerje detyrimesh të akumuluara në vite si ato të rindërtimit, me rreth 12 miliardë lekë.

Nga ana tjetër, nuk ka asnjë lek që shkon për mbështetjen e biznesit, apo për rritjen e pensioneve dhe ndihmës sociale.

Ministria e Financave, në një intervistë të posaçme për “Monitor” sqaroi se, ndryshimet me buxhet, nëpërmjet Aktit Normativ, u bënë me qëllim akomodimin e kërkesave shtesë të argumentuara nga institucionet, reflektimin e kursimeve/fondeve të lira të evidentuara gjatë periudhës 9-mujore dhe rialokimin e tyre eventual drejt zërave që mund të përshpejtohen bazuar në performancën e kënaqshme deri në këtë moment.

Këto rishpërndarje ruajnë të pandryshuar nivelin e deficitit buxhetor, kundrejt ligjit të buxhetit fillestar 2023. Gjithashtu, do vijohet të targetohet një nivel më i ulët i borxhit publik, në raport me PBB, krahasuar me nivelin faktik të një viti më parë, si dhe me nivelin e parashikuar në buxhetin fillestar 2023, duke siguruar kësisoj vijimësinë e konsolidimit fiskal, sqaroi Dikasteri i Financave.

Çfarë ndryshoi

Qeveria e rishikoi buxhetin 2023 me rritje 7,4 miliardë lekë (69 mln euro) me rritje 1,1% të të ardhurave, duke e çuar totalin në 650,1 miliardë, nga 642 miliardë që ishte në fillim të vitit. Ndryshimi erdhi kryesisht nga rritja e kontributeve të sigurimeve shoqërore dhe të ardhurave nga ndihmat e huaja.

Shpenzimet u rritën gjithashtu në të njëjtën masë me të ardhurat, duke arritur pas ndryshimeve në 705,6 miliardë lekë, nga 698 miliardë në buxhetin fillestar, por nëpërmjet projekteve u rialokuan 46 miliardë lekë, ose 438 milionë euro. Disa zëra u shkurtuan dhe disa të tjerë morën financime shtesë.

Një kursim prej 15,5 miliardë lekësh që erdhi nga ngushtimi i deficitit buxhetor në skemën e pensioneve, për shkak të rritjes së të ardhurave nga kontributet, shkoi për financimin e programit të rindërtimit, i cili, nga 5 miliardë lekë në fillim të vitit, arriti në 17 miliardë lekë.

Teksa fondet që nuk u përdorën në shëndetësi dhe në disa programe të tjera, shkuan për financimin e projekteve të investimeve publike. Në ndryshimet e reja, zëri i investimeve publike arriti në një rekord historik prej 136 miliardë lekësh (1,1 miliardë euro) me rritje 10% në krahasim me buxhetin fillestar.

Ekspertët pohojnë se rialokimet e mëdha brenda zërave të shpenzimeve u bënë pa transparencë nga Ministria e Financave dhe nuk u publikuan projektet, të cilat morën shtesë fondesh. Zoti Soko pohoi se, qeveria i rriti të ardhurat nga inflacioni i lartë, por këto fitime duhet të ishin shpërndarë tek ata që e paguajnë më shtrenjtë inflacionin, shtresat e varfra.

Zoti Shehu, nga ana tjetër, sugjeroi se duheshin masa për mbështetjen e prodhimit dhe produktivitetit në vend. Bujqësia duhet të mbështetet më tepër, teksa duhet të nxitet një model ekonomik që rrit barazinë në të ardhura.

Eksperti fiskal, Eduart Gjokutaj, tha se nga analiza e uljes së fondeve për disa institucione dhe rritjes së tyre për disa institucione të tjera, krijohet një mendim se për vitin 2023 kanë performuar mirë dhe kanë nevojë për fonde shtesë vetëm infrastruktura e transporti.

7 miliardë euro investime publike në 10 vjet

Nga viti 2014 deri në vitin 2023, investimet publike të injektuara nga buxheti i shtetit kanë arritur një vlerë prej 866 miliardë lekësh, rreth 7 miliardë euro. Fondet po hidhen në seksione rrugësh, ku punimet kanë nisur që para 15 vitesh, të tilla si Rruga Arbrit, Kardhiq-Delvinë, Qukës Qafë-Plloçë.

Ndërsa në qendrën e vendit, nga Fushë-Kruja -Tiranë-Durrës, ku jeton më shumë se 60% e popullsisë, mungon infrastruktura bazë. Fondet e investimeve të kanalizuara në projekte korruptive në hetim nga SPAK, të tilla si inceneratorët që kanë marrë gati 150 milionë euro financime nga viti 2015 në vitin 2023, ngrenë dyshim për përdorimin eficient të zërit të investimeve që po rritet me shpejtësi vitet e fundit. Javën e kaluar, Misioni i FMN-së vuri në dukje se presionet afatmesme dhe afatgjata të shpenzimeve kërkojnë përmirësime të efikasitetit.

Fondi kërkoi për të disatën herë që integrimi i Partneriteteve Publike-Private (PPP) në kuadrin e rregullt të investimeve publike të bëhet urgjentisht.

Fondi e konsideroi shumë të nevojshme një deklaratë ku të paraqiten rreziqet që mbartin kontratat koncesionare. Rritjet e fundit të pagave publike dhe indeksimi ndaj inflacionit do të çojnë në një faturë më të lartë pagash për qeverinë.

Buxheti shtesë, Mali i zi uli deficitin dhe ndihmoi personat më aftësi të kufizuar

Në mes të majit të këtij viti, qeveria e Malit të Zi miratoi rialokimet në buxhetin e vitit 2023. Sipas burimeve zyrtare nga Ministria e Financave në Malin e Zi, shtesa buxhetore u përdor për të ulur deficitin buxhetor në 3% të Prodhimit të Brendshëm Bruto, nga 5,9% që ishte në fillim të vitit.

Rishikimi i buxhetit pasqyroi të ardhurat e paplanifikuara nga një paketë mbështetëse e BE-së për krizën energjetike, me vlerë 30 milionë euro, dhe nevojën për të siguruar financim për zgjedhjet e parakohshme parlamentare në qershor, përafërsisht 5 milionë euro. Përveç uljes së deficitit, fondet shtesë u përdorën për të subvencionuar punësimin e personave me aftësi të kufizuara (13 milionë euro).

Serbia rialokoi 1,3 miliardë euro shtesë për paga, pensione dhe bonuse për fëmijët

Qeveria e Serbisë miratoi në fund të shtatorit rialokimin e një shtese prej më shumë se 1 miliard eurosh. Në Serbi funksionon Këshilli Fiskal, i cili e prezanton buxhetin në fund së bashku me një oponencë mbi vendimet e qeverisë.

Të ardhurat shtesë u rialokuan në rritjen e subvencioneve për bujqësinë; rritjen e jashtëzakonshme të pensioneve; rritjen e pagave për të punësuarit në sektorin e arsimit dhe shëndetësisë; teksa u dha një bonus prej 10,000 dinarësh (rreth 100 euro) për çdo fëmijë deri në 16 vjeç. Krahas këtyre masave u dha një bonus i ri për pensionistët rreth 200 euro, në vlerën 285 milionë euro në total.

Deficiti buxhetor i planifikuar prej 2.8% të PBB-së mbeti i pandryshuar, ndërkohë që rregullat fiskale të Serbisë përcaktojnë se deficiti fiskal i synuar duhet të jetë nën 1,5% të PBB-së. Buxheti suplementar në Serbi rriti nga 50-100 subvencionet për blegtorinë dhe bujqësinë, duke e rritur masën e tyre në 250 milionë euro./ Monitor