Serafin Fanko, Felini i teatrit shqiptar

Stefan Çapaliku

Serafin Fanko është njëkohësisht edhe dramaturg, edhe regjisor, edhe skenograf, edhe përzgjedhës i muzikës, edhe koreograf i shfaqjes, duke krijuar kësisoj sa kohezion të brendshëm, po aq edhe një integritet e unitet stilistik.

Ai mbetet shembulli i vetëm deri më tash i artistit, që jo vetëm dinte ta artikulonte me fjalë shfaqjen e tij të ardhëshme, por ç’është më e rëndësishmja, dinte ta shkruante shfaqjen e vet. Besoj se po të botohen në një vëllim të vetëm platformat regjisoriale të shfaqjeve të Serafin Fankos, do kishim tekstin më të mirë për studentët e regjisë.

Të gjitha këto tregojnë për një fantazist dhe metodist të mrekullueshëm. Tregojnë për një proces të gjatë dhe të vështirë që nga momenti i përzgjedhjes së tekstit e deri te dita e nisjes së provave në tavolinë. Flasin për një regjisor, që të paktën rreth asaj pjese, ka lexuar minimalisht një libër më tepër sesa aktorët e vet.

Serafin Fanko përveçse di ta shkruaj shfaqjen, ai di edhe si t’ia tregojë aktorëve, të cilët bëhen, ashtu me ngadalë, pjesë integrale e fantazisë së regjisorit, duke ditur që t’i kthejnë mizanskenat e propozuara në nevoja të veta psikofizike. Sepse në fund të fundit të realizosh një vepër arti a s’do thotë të administrosh fantazinë tënde?

Në arkivin personal të Serafin Fankos gjenden jo vetëm platforma shfaqjesh të realizuara, por edhe platforma shfaqjesh që kanë ngelur në mendjen dhe ëndrrat e tij e, që s’pati kurrë mundësi t’i mishëronte. Nga shfaqjet e realizuara mund të permendim platformat regjisoriale të dramave të Fadil Krajës, si: “Baca i Gjetajve”, “Gjaku i Arbrit”, “Rozafa” dhe “Flamur në dasëm”. Në revistën “Teatër” botohet gjithashtu edhe platforma regjisoriale e dramës “Pesha e së vertetës” e Mexhit Premçit. 

Ndërkaq platformat e dramave “Hetimi” i Piter Vais, “Shtegtim nëpër ankth” i Ismail Kadaresë apo “Tregim për Makbethin” i Shekspirit, fatkeqësisht mbesin në dorëshkrim.

Kurse nga sirtari i ëndrrave mund të përmendim platformën regjisoriale për dramën “Vizita e damës plakë” të Fridrih Dyrrenmat.

Në kërkimet e mia ka mbetë i paqartë fati i platformës regjisoriale të “Andromakës” së Euripidit. Më kanë thënë se ai kishte përgatitur një dosje të tërë, ku kishte hedhur të gjithë Andromakën e vet. Dosja është paraqitur si projektpropozim në drejtorinë e Teatrit Kombëtar, ku, ashtu si gramatika e Ndre Bogdanit, pati humbë si “Krypa ndë ujët”. Më pas Serafini, siç dëshmojnë edhe gazetat e kohës, pati dashur ta vinte edhe në Teatrin e Fierit, ku gjithashtu nuk ia doli. Por, tigrit t’i shtosh apo t’i heqësh një vijë, tigër se tigër mbetet.

Gjithsesi unë mendoj se Serafin Fanko në praktikën e tij artistike dhe në atë kontekst politik ku e zhvilloi veprimtarinë, e përdori me shumë zgjuarsi lëndën vendase. Ai iu referua legjendeva i bindur se ato do e çonin natyrshëm drejt estetikës së surrealizmit, të cilën e adhuronte. “Edhe katundarëve të tij skenik u vinte era qytetarë” do më thoshte kolegu i tij Leka Bungo, gjatë një bisede me rastin e shkrimit të këtij libri.

Si burim tjetër të frymëzimeve të tija unë shikoj edhe kulturën sllave nëpërmjet leximeve dhe atë televizive nëpërmjet orëve të pafundme përballë ekranit të shtëpisë.

Dhe së fundmi dëshiroj të citoj edhe njëherë profesorin e kritikës teatrore Josif Papagjonin që thotë se: “Serafin Fanko dallohet për trajtimin regjisorial të thelluar dhe elegant të veprës dramatike, për kulturën e pasur skenike që derdhet harmonishëm në të gjithë përbërësit teatrorë. Ai arrin të gërshetojë kompozimin piktural me lojën realiste të aktorëve, duke i çuar këta drejt karaktereve të vërtetë. Shpesh, problematika sociale a familjare e trajtuar në shfaqjet e Serafin Fankos është gërshetuar me përjetimet e thelluara të natyrës dramatike, deri sentimentale të bashkëkohësve, por duke bërë, gjithaq, edhe “terapinë” sociale për shkaqet, kushtet dhe pasojat e krimit, duke nxjerrë përgjegjësinë shoqërore, si dhe duke vënë në spikamë raportet me të drejtën, lidhjet e gjakut, shoqërinë, shtetin. Përgatitja teorike, njohuritë e gjera në fushën e artit, të psikologjisë, të filozofisë, të historisë etj. i kanë dhënë mundësi të parashtrojë para trupës së Teatrit të Shkodrës, si dhe teatrove të tjerë, platforma regjisoriale të thella e shembullore, të cilat kanë qenë modele për kohën. Pasuria dhe thellësia ideore në interpretimin e tij regjisorial janë gjithandej të pranishme. Ai ka realizuar një harmonizim të dukshëm midis shëmbëllimeve realiste dhe atyre jorealiste, midis parametrave aristotelianë të rikrijimit të gjasës jetësore dhe parametrave të tjerë joaristotelianë, që e tjetërsojnë, që e shfytyrojnë këtë gjasë jetësore”.