Tregtia e paligjshme me bombulat e gazit shkakton tragjedi në Shqipëri

Çfarë tregon tragjedia e katërfishtë e familjes Gjoka në Velipojë për sigurinë e tregut të gazit në Shqipëri dhe një zinxhir pandëshkueshmërie, që stimulon shkelje të reja ligjore dhe aksidente me pasoja fatale.

Alketa Gjoka u zgjua herët mëngjesin e së dielës më 4 korrik 2021, me planin që të bënte gati për pushuesit hotelin e vogël të familjes, që ndodhet buzë detit Adriatik në Velipojë.

Rreth orës 6.45, ajo vendosi xhezven e kafesë mbi një bombul gazi kampingu, por dhoma shpërtheu në flakë me shkëndijën e parë.

Kur flakët u shuan dhe tymi u shpërnda, familjen Gjoka e pllakosi një tragjedi e rëndë.

Alketa, 40 vjeç dhe tre fëmijët e saj, Danjela 19 vjeç, Klarisa 15 vjeç dhe Enriko 12 vjeç u nxorrën të plagosur nga hoteli, por humbën jetën njëri pas tjetrit në një spital në Itali, ku ishin dërguar për kurim të specializuar.

Katër muaj pas tragjedisë, Gjergj Nikaj –babai i Alketës, pret i brengosur që ta mësojë të vërtetën nga hetimet.

“Ka shpërthy sapo vajza e ka ndezur sobën për të pjekur kafe,” tha ai për BIRN.  “Për ngjarjen nuk mund t’i drejtoj gishtin askujt..,” shtoi ai.

Hetimet paraprake të policisë dhe një raport i Inspektoriatit Shtetëror Teknik dhe Industrial, ISHTI, fajësuan rrjedhjen e gazit të lëngshëm nga njëra prej bombulave si shkakun e tragjedisë.

Të dy institucionet e drejtuan gjithashtu gishtin ndaj stacionit lokal që i kishte shitur gazin familjes Gjoka dhe që një ditë pas shpërthimit, u bllokua nga ISHTI për kryerjen e aktivitetit pa licensë dhe dokumentacion. Procesverbali i inspektimit tregon gjithashtu se pajisjet nuk ‘plotësonin kushtet thelbësore të sigurisë”.

Biznesi i vogël me objekt rimbushjen dhe riparimin e bombulave të gazit në Velipojë ishte në pronësi të Petrit Mllojës dhe kishte një rekord problematik me ISHTI – inspektoriatin përgjegjës për kontrollin e enëve me presion.

Të dhënat e siguruara nga BIRN tregojnë se para tragjedisë në Velipojë, biznesi i familjes Mlloja ishte inspektuar katër herë, ishte gjobitur në mënyrë të përsëritur për shkelje të kushteve të sigurisë si dhe ishte proceduar nga Prokuroria për tregti të palicensuar karburantesh.

Mlloja nuk i pagoi asnjëherë gjobat – e megjithatë ai u lejua që të vazhdonte tregtinë e gazit.

Tragjedia e katërfishtë në familjen Gjoka është aksidenti më i rëndë i shkaktuar këtë vit nga bombulat e gazit, por jo i vetmi.

BIRN numëroi nga komunikatat ditore të policisë 19 aksidente të rënda gjatë vitit 2021, të cilat shkaktuan pesë viktima, shtatë të plagosur dhe disa shtëpi dhe biznese të rrënuara në qytete të ndryshme të vendit.

Për ekspertët e fushës, aksidentet janë shpesh shembujt fatalë të pasigurisë që mbizotëron në tregun e gazit të lëngshëm në Shqipëri. Arsyet sipas tyre gjenden te mungesa e seriozitetit të masave të ndërmarra si dhe te neglizhenca e rreziqeve, si nga konsumatorët ashtu edhe nga organet kontrolluese.

“Nëse shteti do të funksiononte, incentiva për të mos e shkelur ligjin do ishte aq e madhe saqë kjo nuk do ndodhte,” tha Zhani Shapo, ortak i kompanisë ALCERT, e cila kryen ndër të tjera edhe inspektime apo certifikime të enëve nën presion.

Meriljan Kurtaj, kreu i Drejtorisë së Inspektimit të Pajisjeve nën Presion në ISHTI, i tha BIRN se e kishte ndjekur personalisht rastin e Mllojës në Velipojë, pasi kishte parë ‘kushtet në të cilat ai punonte’.

I pyetur se pse ishte lejuar ai që të punonte, Kurtaj u përgjigj se “për mbylljen duhet të ndërhyjnë institucione të tjera”.

Avokati i Mllojës, Niazi Sinani e mohoi kategorikisht lidhjen e klientit të tij me aksidentin e 4 korrikut në Velipojë. Sinani pretendoi gjithashtu se kur u bllokua nga ISHTI më 5 korrik, Mlloja nuk e kishte hapur aktivitetin, por po e përgatiste atë për sezonin turistik.

“Ne luajmë bixhoz”

Sipas të dhënave të INSTAT, dy burimet kryesore të ngrohjes së familjeve shqiptare janë druri dhe energjia elektrike. Gazi i lëngshëm, i cili tregtohet kryesisht përmes bombulave, edhe pse më i lirë në çmim, përdoret nga vetëm 10,2 për qind të familjeve në Shqipëri.

Ekspertët besojnë se arsyet kryesore të përdorimit të ulët të gazit nga familjet shqiptare janë mungesa e sigurisë dhe aksidentet e shumta –shpeshherë me pasoja fatale.

“Incidentet me bombulat e gazit janë shtuar shumë gjatë kohëve të fundit,” tha specialisti i Mbrojtjes nga Zjarri dhe Shpëtimi në Lezhë, Agustin Pepkolaj.

Legjislacioni shqiptar dhe rregulloret e sigurisë së Gazit të Lëngëzuar Natyror, GLN, kërkojnë që çdo bombul të jetë e kolauduar nga kompania që e tregton, e pajisur me certifikatë dhe e regjistruar tek ISHTI.

Ligji kërkon gjithashtu që vendosja e bombulave dhe lidhja e tyre me sistemin e gatimit apo të ngrohjes duhet të bëhet nga një specialist i kualifikuar i kompanisë tregtuese, ndërsa gazi duhet të jetë i aromatizuar, në mënyrë që në rast rrjedhje të mund të ndjehet.

Megjithatë, në terren qarkullojnë një numër i panjohur bombulash të vjetra dhe të pacertifikuara.

Gjobat pezull

Përmes një kërkese për të drejtë informimi, BIRN siguroi nga ISHTI se gjatë pesë viteve të fundit ishin kryer mijëra inspektime dhe ishin vendosur 202 gjoba për shkelje nga më të ndryshmet nga subjektet e tregtisë së gazit, por vetëm një pjesë e vogël e tyre u ekzekutuan.

Në total, ISHTI vendosi gjoba me vlerë 41.5 milionë lekë, por vetëm 13 milionë lekë ose 31 për qind e tyre arritën të vileshin në pesë vjet.

Sipas Zhani Shapos, procesi i pandëshkueshmërisë e stimulon tregtinë e paligjshme të gazit përmes rimbushjes së bombulave të paregjistruara.

“Logjikisht, karburanti ka shumë për të humbur dhe nëse funksion ligji nuk do kishte incentivë për të rimbushur bombula,” tha Shapo.

Sipas tij, gazi që shitet për familjarë është pjesë shumë e vogël e fitimeve të pikave të karburantit dhe nëse masat do ishin serioze, ato nuk do kishin leverdi të vijonin me procesin.

Ai shtoi gjithashtu se mosvjelja e gjobave është problem i legjislacionit që u kërkon institucioneve t’i çojnë ato për ekzekutim përmes gjykatave, duke i futur në ngërç inspektoriatet e ngjashme me ISHTI.

Kreu i Drejtorisë së Inspektimit të Pajisjeve nën Presion, Kurtaj ankohet gjithashtu për procedurën si dhe për faktin që gjobat e tyre nuk janë titull ekzekutiv. Sipas tij, kjo u lë shteg subjekteve që të ankohen në procese të gjata gjyqësore apo të gjejnë forma alternative për shmangien e gjobave.

“Nëse do të paguheshin gjobat, automatikisht do mbylleshin ato [subjektet], por ato u shmangen gjobave me padi në gjykatë apo edhe forma të tjera, që e mbyllin si biznes, i ndryshojnë emër,” tha Kurtaj për BIRN.

“Bizneset e kanë mësuar këtë. Të gjithë e dinë që me një ankim në gjykatë gjoba mbetet pezull,” përfundoi ai./ BIRN