Vrasja e gjyqtarit Astrit Kalaja, DW: Reforma gjyqësore në Shqipëri, shpresë pa drejtësi

Është ora 15:40, më 6 tetor 2025. Një gjyqtar në Gjykatën e Apelit në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë, po lexon një vendim. Disa sekonda më vonë, tre të shtëna dëgjohen në sallën e gjyqit, duke goditur gjyqtarin në bankën e të akuzuarve dhe duke i bërë njerëzit të iknin në panik. Astrit Kalaja, 62 vjeç, më vonë ndërroi jetë nga plagët e marra.

Vendimi që Kalaja po lexonte kishte të bënte me një mosmarrëveshje pronësie që daton që nga viti 1992, një çështje që kishte kaluar nëpër gjykatat e Shqipërisë për më shumë se tre dekada pa zgjidhje përfundimtare.

Burri që e qëlloi me armë zjarri ishte 30-vjeçari Elvis Shkambi. Policia tha se ai hapi zjarr pasi vendimi i gjykatës ishte kundër familjes së tij — një vendim që ai më vonë e përshkroi si "skandaloz" dhe rezultat i viteve të padrejtësisë ndaj pronës së familjes së tij.

Reformë pa precedent

Vrasja ndodhi gati dhjetë vjet pasi Shqipëria nisi një program reformash që synonte të rindërtonte besimin dhe të luftonte korrupsionin në gjyqësor. Në korrik të vitit 2016, Shqipëria nisi reformën më radikale të sistemit të drejtësisë ndonjëherë, kur 140 anëtarët e parlamentit votuan unanimisht në favor të ndryshimeve kushtetuese që do të formësonin reformën në drejtësi. Ky konsensus i rrallë u mbështet dhe u mirëprit fuqimisht nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara .

Procesi i rreptë i verifikimit

Në zemër të reformës ishte procesi i verifikimit, i cili përcaktonte një shqyrtim gjithëpërfshirës të pasurive, integritetit dhe sjelljes profesionale të çdo gjyqtari dhe prokurori në vend.

“Gjyqtarët dhe prokurorët e korruptuar do të largohen nga sistemi i drejtësisë nëpërmjet procesit të verifikimit”, u zotua në atë kohë kryeministri Edi Rama .

“Kjo reformë ishte e para e këtij lloji në botë”, tha Alban Koci, një studiues i drejtësisë në Universitetin e Tiranës. “Ajo ishte hartuar për t’u shërbyer qytetarëve, për t’i mbrojtur ata nga korrupsioni , për të rivendosur dinjitetin e gjyqtarëve dhe për të rindërtuar besimin në sistemin e drejtësisë”, i tha ai DW-së.

Por shkalla dhe shpejtësia e reformës shpejt nxorën në pah kufizimet e një sistemi të paaftë për të përthithur një ndryshim kaq radikal.

Nga pastrimi në shembje

Reforma në drejtësi në Shqipëri ndryshoi rrënjësisht strukturën e gjyqësorit. Procesi i verifikimit i largoi gjyqtarët më shpejt sesa mund t’i zëvendësonte sistemi: Rreth 65% e gjyqtarëve dhe prokurorëve u shkarkuan vetëm në pesë vitet e para.

Ndërsa procesi i verifikimit u ngjit në hierarki, reforma paralizoi gjykatat më të larta të vendit, duke e lënë Shqipërinë pa Gjykatë Kushtetuese dhe pa Gjykatë të Lartë për gati dy vjet. Në të njëjtën kohë, harta e re gjyqësore u konsolidua, duke mbyllur ose bashkuar 20 gjykata në të gjithë vendin.

Efekti i kombinuar ishte një sistem që funksiononte me një kapacitet shumë të reduktuar. Sipas raportit vjetor të Avokatit të Popullit për vitin 2024, Shqipëria ka vetëm 9.8 gjyqtarë për 100,000 banorë, afërsisht gjysma e mesatares evropiane. Sipas Alban Koçit, standardet evropiane u zbatuan në një sistem drejtësie që nuk ishte i aftë t'i mbështeste ato.

Numri i prapambetur në rritje

Ndërsa ngarkesat e prapambetura u rritën, pasojat e reformës u bënë të dukshme. Vetëm në Gjykatën e Apelit, që nga viti 2017 janë transferuar më shumë se 45,800 çështje. Gjykata aktualisht operon me rreth 40 gjyqtarë — pak më shumë se gjysma e 78 pozicioneve të parashikuara sipas strukturës së saj zyrtare.

Prokuroria Speciale kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) e Shqipërisë është produkti kryesor i reformës, megjithatë trajton vetëm afërsisht 3% të të gjitha çështjeve penale.Imazh: Kristi Çavo Për qytetarët, kjo ka nënkuptuar vite pritjeje. "Harta gjyqësore e zhvendosi barrën mbi publikun", tha Koci. "Nëse një çështje dikur zgjaste tre vjet për t'u zgjidhur, sot mesatarja është 15 vjet."

Për vite me radhë, kamerat televizive janë stacionuar jashtë Zyrës së Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) të Shqipërisë, produkti kryesor i reformës. Hetimet e saj ndaj figurave të larta politike kanë simbolizuar premtimin e reformës në drejtësi për llogaridhënie në nivelin më të lartë.

Megjithatë, SPAK trajton afërsisht 3% të të gjitha çështjeve penale, duke u përqendruar në korrupsionin e nivelit të lartë dhe krimin e organizuar. Pjesa e mbetur prej 97% e çështjeve — mosmarrëveshje civile, çështje të së drejtës familjare, kërkesa administrative dhe çështje të përditshme penale — trajtohen nga gjykatat e zakonshme. “Qëllimi i reformës duhet të jetë drejtësia ndaj qytetarit”, tha Koci.

Tensioni i vazhdueshëm mbi gjykatat e Shqipërisë

Vetëm pak metra larg selisë moderne të SPAK-ut në Tiranë, shfaqet një realitet shumë i ndryshëm. Dhoma Penale e Gjykatës së Tiranës ndodhet në një ndërtesë që dikur shërbente si konvikt për forcat speciale të policisë. E shndërruar në sallë gjyqi në vitin 2010, ajo nuk u projektua kurrë për të funksionuar si gjykata penale më e ngarkuar në vend.

Gerd Hoxha, i cili ka shërbyer në gjykatë për 23 vjet dhe tani është zëvendëskryetar i saj, si dhe kryetar i Unionit të Gjyqtarëve, përshkruan një sistem që vepron nën presion të vazhdueshëm. “Gjykata ime sot ka mungesë të stafit të sigurisë dhe nëpunësve të gjykatës”, tha Hoxha për DW. “Kam kërkuar vazhdimisht personel shtesë, përfshirë të paktën 80 asistentë ligjorë për të mbështetur punën e gjykatës.”

Dhoma Penale e Gjykatës së Tiranës është e vendosur në një ndërtesë që nuk është projektuar kurrë për të funksionuar si gjykata penale më e ngarkuar në vend.Imazh: Rashela Shehu/DW
Kushtet e punës janë bërë gjithashtu një çështje ligjore dhe politike. Gjyqtarët i janë drejtuar Gjykatës Kushtetuese, duke argumentuar se vendimet mbi pagat dhe kushtet e punësimit nuk janë zbatuar siç duhet.

Kryeministri Edi Rama i ka hedhur poshtë publikisht kërkesat e gjyqtarëve, duke thënë se paga e tyre tashmë i tejkalon ato të gjyqtarëve në disa vende fqinje. Gjyqtarët thonë se një retorikë e tillë publike i shtohet një klime tashmë të tensionuar. “Një gjyqtar që nuk ndihet i sigurt nuk mund të punojë i qetë”, shton Hoxha. “Dhe një gjyqtar që nuk mund të punojë i qetë nuk mund të ofrojë drejtësi të paanshme.”

Qytetarët në fund të procesit

Për shumicën e qytetarëve, pasojat e reformës në drejtësi në Shqipëri nuk ndihen në rastet e korrupsionit të profilit të lartë, por në punën e përditshme të gjykatave të zakonshme, ku trajtohet shumica dërrmuese e çështjeve. Sipas Gerd Hoxhës, një gjyqtari mund t’i kërkohet të marrë deri në 1,000 vendime në vit, një ngarkesë pune që ndikon në mënyrë të pashmangshme në cilësinë e drejtësisë.

“Nën një presion të tillë, gjyqtarët detyrohen t’u japin përparësi rasteve që konsiderohen më urgjente për stabilitetin shoqëror”, tha Hoxha.

Ku të shkosh nga këtu?

Reforma në drejtësi ka qenë një shtyllë qendrore e ambicies së Shqipërisë për t'u bashkuar me BE-në për më shumë se një dekadë. Ndërsa reforma është lavdëruar për forcimin e luftës kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, Brukseli ka theksuar gjithashtu se besueshmëria e saj në fund të fundit varet nga zbatimi efektiv, siguria ligjore dhe një gjyqësor që funksionon plotësisht dhe në mënyrë të pavarur.

Komisionerja e BE-së për Zgjerimin, Marta Kos, shpjegon hapjen e grupeve për negociatat e pranimit me Shqipërinë dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor.Imazh: Elona Elezi
Kur u pyet se çfarë mund të bëhej për të lehtësuar barrën mbi gjykatat dhe për të ndryshuar gjërat për mirë, Alban Koci dha dy sugjerime: "Së pari, besoj se harta e vjetër gjyqësore duhet të rivendoset", i tha ai DW. "Së dyti, duhet të krijohen panele të përkohshme gjyqësore për t'u marrë me lëndët e prapambetura".

Gerd Hoxha rekomandon një qasje të ndryshme: "Procesi i rekrutimit për magjistratët ka të meta serioze dhe duhet të ndryshohet", tha ai. "Një mundësi do të ishte t'u lejohej magjistratëve të vitit të tretë të fillonin të ushtronin funksione gjyqësore nën mbikëqyrjen e një gjyqtari me përvojë për të ndihmuar në përballimin e ngarkesës aktuale të lëndëve të prapambetura."

Shpresa pa siguri ligjore

Për Alban Koçin, reforma që u lançua një dekadë më parë rriti pritshmëritë pa ofruar siguri ligjore. "U ka dhënë qytetarëve shpresë, por jo garanci", tha ai. "Kur një zgjidhje ligjore zgjat tre herë më shumë se më parë, drejtësia e djeshme ishte, në praktikë, më efikase."

Vrasja e gjyqtarit Astrit Kalaja nxori në pah një sistem në të cilin drejtësia mund të zgjasë dekada për të ardhur — nëse vjen ndonjëherë. “Në kushte të tilla, kuptimi i një parimi të vjetër ligjor bëhet i pashmangshëm: Drejtësia e vonuar është drejtësi e mohuar”, tha Koci./DW