Flash News

Gjykojeni protestën nga kundërshtarët

Aksident në Greqi, ndërron jetë 16-vjeçari shqiptar

Protesta trazon PS-në/ Zegjineja e ‘meme-ve’ sulmon influenceren: Shëmtirë, diote. Balla kapet me Reuters

Vrasja në Paskuqan/ Autori është gjurmuar deri në Bovillë, ka braktisur mjetin

Publikoi tezën e Letërsisë 20 minuta pas nisjes së provimit, përjashtohet maturanti në Kukës

KRYESORE

Intervista e Virgjil Muçit/ Historia danteske e Shqipërisë së tranzicionit: jemi në një farë Purgatori

Politiko 17 Dhjetor 2019, 12:11

Il Dubbio

«Përshtypja e parë te njerëzit është diçka që mbetet përherë»: për dikë që shkel për herë të parë në Shqipëri si mund të jetë kjo përshtypje?

Nuk e di. Kurrë më parë s’e kam menduar. Mund t’ju them që në sytë e një të huaji, dhe këtu nuk kam parasysh dikë që vjen nga përtej oqeanit, por edhe nga bregu përballë, siç është Italia, Shqipëria ka pasur gjithmonë një farë aureole ekzotizimi. Edward Gibboni në mes të shekullit të 18-të e përshkruante Shqipërinë si një vend që megjithëse duket nga Italia është më pak e njohur se cepat më të largët të Amerikës. Duke iu kthyer pyetjes suaj do të thosha se ajo që bën përshtypje dhe ngandonjëherë ngjan si diçka unikale është një farë hiper energjie shpesh kaotike që herë të entuziazmon, herë të pështjellon e të trullos. E megjithatë Tirana, kryeqyteti i vendit, sot nuk është më “një bulevard pa qytet”, siç e përkufizonte dikur me një dozë cinizmi shkrimtari sovjetik Ilia Ehrenburg, por një metropol me plotëkuptimin e fjalës që, përmbi gjithçka tjetër, bën një përpjekje të ethshme për t’i shpëtuar arkitekturës socialiste, është në kërkim të një identiteti urban dhe qytetërimor Perëndimor.

Në romanin tuaj gjejnë hapësirë përmes fjalëve të personazheve, siç është Robert Farka, kujtime nga një e kaluar e dhimbshme. Çfarë jehonash mbijetojnë sot prej regjimit të kaluar komunist?

Robert Farka është më shumë se një personazh, është një fenomen i dhimbshëm, tragjik, i një shtrese njerëzish që, për arsye të mosarsyes, u persekutuan gjatë regjimit komunist, ndërkohë që, sot e kësaj dite, janë në kërkim të një ekzistence të re, në një vend normal, larg të kaluarës dhe reminishencave të saj që, për fat të keq, në një mënyrë ose një tjetër, nxjerrin krye herë pas here. Ai është një idealist, një specie në zhdukje e sipër, i cili beson në një shoqëri të re, më të mirë, më të lirë e më të begatë, por idealizmi i tij merret për naivizëm nga sharlatanët dhe keqpërdoret për interesa meskine. Farka beson se as hakmarrja, as internimi, as harresa nuk mund ta ndryshojnë të kaluarën, duke qenë se beson fort tek e ardhmja.

Ndryshe nga shumë vende të tjera të Europës Qendrore e Lindore, pjesëtare të ish-kampit socialist – mos të harrojmë që Shqipëria doli nga ky kamp në vitin 1960-, në Shqipëri rrallëherë gjen nostalgjikë të regjimit të dikurshëm. Me frymën e tyre pragmatiste dhe nevojën për të mbijetuar në një shoqëri ku idealet janë zëvendësuar nga kulti i parasë dhe aspirata për t’u pasuruar sa më parë, shqiptarët e flakën tej regjimin, ideologjinë e tij dhe u projektuan nga e ardhmja, të cilën, për fat të keq, shpresëhumbur shpesh orvaten ta gjejnë larg vendit të tyre, në një botë të idealizuar që mishërohet te Perëndimi në përgjithësi dhe tek Amerika në veçanti. Në një shoqëri që nuk ekzistojnë më as ideologjitë, as idealit ngashënjimi i vetëm janë paratë, kamja. Duke iu kthyer sërish figurës së Robert Farkës dëshiroj ta përkufizoj me fjalët e Machiavellit kur thotë: “Një profet i çarmatosur nuk ka të ardhme në politikë”. Ai, pra, është pikërisht një profet i çarmatosur.

Përgjatë “monologjeve të Dionisit” – që, nga mënyra si janë ndërtuar e funksionojnë të kujtojnë koret e tragjedive greke të antikitetit –, teksa përmblidhet në pak fjalë historia shqiptare shtrohet pyetja: «Kur ia kemi hequr vetes?». Ju, si shkrimtar, si i përgjigjeni?

Mendoj që nuk ka një përgjigje të vetme për këtë pyetje, ka shumë përgjigje, me të cilat, in primis duhet të merren historianët, por jo vetëm ata. Çehovi na thotë se detyra e artistit, në këtë rast e shkrimtarit, nuk konsiston në zgjidhjen e problemeve të shoqërisë, por në parashtrimin e tyre në mënyrë të saktë dhe korrekte. Pra, diçka të kundërt me atë që na mësonte dikur estetika zhdanoviste që e rendiste shkrimtarin ndër ndihmësit e partisë për edukimin e masave e marrina të këtilla. Edhe unë te “Piramida e shpirtrave” këtë gjë jam përpjekur të bëj. Sipas meje e tashmja dhe e shkuara gjenden tek e ardhmja jonë, ndaj po ta këqyrësh mirë e mirë nga ky kënd do të shohësh se e ardhmja është në të shkuarën tonë. Prapëseprapë, siç thotë një shkrimtar magrebas: “S’duhet ta lejojmë kujtesën tonë të plagosur të udhëheqë të ardhmen tonë”.

Përsa i përket demokracisë në Shqipëri personazhi yt thotë: “Tek e fundit, edhe kjo si gjithçka tjetër, do të përfundojë në një karikaturë sui generis». Përse jeni kaq i bindur?

Ç’është e vërteta, është i bindur ai, personazhi im, dhe jo unë, autori. Por scherzia parte, siç thoni ju italianët. Ka një fatalitet në historinë moderne të vendit tim. Në periudhën midis dy luftrave botërore Shqipëria e drejtuar nga Ahmet Zogu u shndërrua brenda natës nga republikë në monarki me një mbret që, në sytë e dyerve mbretërore të Europës, dukej sikur kishte dalë nga ndonjë operetë vieneze. Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria u rreshtua në kampin socialist për t’u shkëputur prej tij pas afro njëzet vjetësh me pretendimin se vendet e tjera, me në krye Bashkimin Sovjetik, e kishin tradhtuar doktrinën e marksizëm-leninizmit, pishtar i vetëm i së cilës në botë, në mënyrë groteske, mbetej ky vend i vogël në një qoshk të Ballkanit. Në të vërtetë komunizmi shqiptar ishte një hibrid i frikshëm, një farë Frankeshtajni, me një fjalë një mostër, i pushtetit personal të Enver Hoxhës, ku ndërthurreshin copëza marksizmi me tiparet më të pështira të autokracive despotike lindore. Për ironi të fatit mund të ndodhë që edhe sot e gjithë ditën të krijojmë një model të ri demokracie në qoftë se në vend të institucioneve demokratike do të mbështesim individë të sëmurë nga pushteti dhe të korruptuar nga krimi. Po t’i hedhim një sy historisë së këtij tridhjetëvjeçari do të vërejmë se politika është një skenë teatri ku në aktin e tretë shfaqet një ngjarje krejt ndryshe nga ajo çka aktorët na kanë rrëfyer në aktin e parë. Pikërisht për këtë gjë, duke perifrazuar një shprehje të njohur, dëshiroj të them se “politika është diçka mjaft serioze për t’ua lënë në duar vetëm politikanëve”. Mendoj se Oriana Fallaci kishte të drejtë kur i shihte me skepticizëm revolucionarët, të cilët, i rrëzojnë diktatorët për të ardhur vetë në pushtet. Për faq të keq, historia është si puna e kancerit, është recidiviste.

«Make Albania great again». Shqipëria është shndërruar në një vend të privilegjur për investimet ndërkombëtare. Si ka ndryshuar realiteti i vendit?

Nuk jam shumë i sigurtë që Shqipëria është shndërruar në një vend të preferuar për investimet e huaja. Kjo gjë ndodhi në fillim të viteve nëntëdhjetë, por më pas një pjesë e investitorëve të huaj, ndër ta edhe italianë, duke mos gjetur një klimë të sigurtë dhe të frikësuar nga korrupsioni i lartë i pushtetit filluan të largohen dhe të zhvendosen në vende të tjera, shpesh dhe fqinj, ku gjejnë një klimë më të favorshme për investimet. Kështu, dashur pa dashur, u ndodhëm në një sistem që dikush e quan turbo-kapitalizëm.

Ka diçka danteske historia e Shqipërisë së këtyre tridhjetë viteve të fundit, e asaj që në zhargonin e politikës dhe të mediave quhet periudhë tranzicioni. Sipas arkitekturës së Komedisë Hyjnore ne gjendemi në një farë Purgatori, pra as në Ferr – që ka qenë diktatura komuniste – as në Parajsë – që për shqiptarët është Bashkimi Europian. Nga ky këndvështrim udhëpërshkrimi ynë është biblik, ashtu si hebrenjtë endemi në shkretëtirë në kërkim të Tokës së Premtuar, e cila, paradoksalisht, i ngjan një mirazhi, duke qenë se kurrsesi nuk ia dalim të mbërrijmë në të.

Ish-Presidenti i Këshillit Europian, Donald Tusk është shprehur se «Shqipëria meriton që të hapen negociatat për anëtarësim në BE”: mendoni se së shpejti kjo gjë do të bëhet realitet?

Përgjigja ime vjen disa ditë pas vendimit të Këshillit Europian, i cili i mohoi Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut hapjen e kapitujve të negociatave për anëtarësim në BE. Tanimë dihet se kush janë suflerët kryesorë të këtij vendimi që nga shumëkush, jo vetëm shqiptarët, u cilësua “një gabim historik”. E megjithatë për shqiptarët dhe të gjithë vendet e popujt e Ballkanit Perëndimor - një eufemizëm ky i përdorur rëndom prej kancelarive europiane, a thua se bëhet fjalë për një geto – nuk ka të ardhme tjetër përveç asaj në Bashkimin Europian dhe kjo jo për shkak të ndonjë trilli ose trendi bashkëkohor, por ngase ata i përkasin Europës jo vetëm gjeografikisht, por edhe kulturalisht e politikisht. Mjafton t’i hedhësh një sy hartës dhe do të shohësh se këta popuj kanë jetuar në shekuj mes dy kulturave më të mëdha e të lashta të njerëzimit, asaj helene e romane. Në këtë pikë, dua të pyes këdo që e vë në pikëpyetje përkatësinë tonë europiane: si ka mundësi që grekët dhe italianët bashkëkohorë i përkasin Europës ndërsa neve na këqyrin si bijtë plangprishës të saj? Bukur e thoshte Goethe, “Ajo çka e bashkon Europën është kultura, ndërsa ajo çka e ndan janë idetë politike”. Dhe ne shqiptarët, ashtu si edhe ballkanasit e tjerë, e gjejmë mjaft mirë veten në këtë shprehje të shkrimtarit dhe humanistit europianist që i ka të rrallë shokët dhe sot e gjithë ditën.