Elegjia e Ardian Vehbiut për të ëmën/ Jemi mbledhur ta përcjellim Suzin

Sot e përcollëm trupin e nënës në varreza. Shumë do të kishin dashur të ishin atje, shumë nuk mundën. Më poshtë, dy fjalë që u thanë, para varrimit. Ju falënderoj të gjithëve, në emër të familjes – jeni shumë të dashur për mua.

***

Jemi mbledhur ta përcjellim Suzin. Duke e njohur, duke e ditur sa i donte lulet dhe sa e shihte veten në ngjyrat e tyre dhe aromat, le ta mendojmë kështu: po mbjellim farën e një luleje në dhe.

Suzi ka qenë Tirana e një gjysmë shekulli. Edhe pse e lindur përtej oqeanit, edhe pse me familje të ndarë përgjysmë nga Lufta, e rigjeti veten te një kryeqytet që kërkoi edhe ai të lulëzonte, ashtu si mundej.

Rininë e kaloi, siç e thoshte gjithnjë, “me shoqe”. Shoqet ishin për Suzin institucion – ishin tempull – ishin hapësira ku jetonte. Edhe tani në moshë të shtyrë, e orientonte veten sipas gjeografisë së shoqeve, atyre që i kishin mbetur.

Ndonjë në Tiranë, ndonjë në Europë, ndonjë tjetër në Amerikë. Dhe të gjitha, si të mbledhura me magji, në telefon. Telefoni ishte shqisa e saj e mbinatyrshme, që e mbante në botë dhe mbi botë.

Blloku i saj me numra telefoni duhet çuar dikur në muze. Kurrë nuk ka pasur ndonjëherë kaq shumë numra, që e donin njëri-tjetrin.

Suzi ishte grua e dëshirave, e artit, e kinemasë, e veshjes së bukur; por të gjitha këto i realizonte, sepse kish rilindur ajo vetë, nga faqet e librave që aq i adhuronte.

Kur ende studente, kish mësuar pothuajse përmendësh fabulën aq të komplikuar të romanit “Lufta dhe paqja” të Tolstoit; të botuar në katër vëllime në shqip.

Suzi në momentet e saj më sublime, bëhej Natasha Rostova e romanit dhe ashtu ia shtonte edhe një vëllim të pestë.

Ka pasur sezone pushimesh, në plazhin e viteve 1960, tek Teuta, kur Suzi tregonte ngjarje nga ai roman për ditë e për javë të tëra, çadrën e saj epike, para një publiku përditë të ndryshëm.

Leximi ishte për të lutje dhe shpëtim i shpirtit. Vetëm një ditë para se të vdiste, i tregoi të birit, në Whatsapp, librin e fundit që kish blerë dhe po lexonte – atë me biseda të Kadaresë.

Të cilin e kish pasur shok shkolle dhe që gjithnjë e kujtonte me pak qortim, ashtu si vetëm vajzat dinë t’i qortojnë djemtë, edhe vetëm ngaqë këta janë pak budallenj, në atë moshë!

Suzin sot do ta kish përcjellë gjithë Tirana, po të mundej; por në një kuptim, Suzi ka sot përreth gati gjithë Tiranën e saj, në varreza. Një brez i tërë, i lavdishëm, që tani pushon këtu rreth e rrotull dhe sikur na thotë: “ne bëmë aq sa mundëm, po ju?”

Të dilje me të në rrugë, do t’i nënshtroheshe një torture sistematike – meqë do të ndaloje çdo pesë hapa, që ajo të takohej me qytetarët, sikur të ishte Kryetarja e një Bashkie Imagjinare.

Mësuese e letërsisë gjithë jetën, e themeloi një kishë të vetën në Shkollën Teknologjike – nxënëset e saj të atëhershme edhe sot hidhen në zjarr për të. Kishte një mënyrë sekrete, për t’ua bërë letërsinë mahnitëse.

Poeti amerikan Walt Whitman pat shkruar: I am large. I contain multitudes. E pat shkruar këtë edhe për Suzin. Gjithkush prej nesh, gjente tek ajo diçka prej vetes – madje jo vetëm e gjente, por edhe, përballë Suzit, e zbulonte.

Ndoshta ky ishte sekreti i saj: na bënte të gjithë më të vetëdijshëm, sa të çmuar mund të ishim.

Miqtë më të mirë të Suzit, për shumë nga ne nuk kanë emra: një shitës bulmeti obez; një burrë i vjetër, Sabriu, që zbriste në dimër nga malësia në Tiranë, për të çarë dru; një komshije së cilës i jepte këshilla, si të përballonte burrin alkoolist.

Po të shkruhej ndonjëherë një ungjill laik, i Tiranës së atyre viteve, Suzi do të ishte në të.

I pëlqenin të gjitha gjërat: trëndafilat, skenat e dashurisë në filma, ngjyrat e ndezura, çokollatat, nuset, vitrinat e dyqaneve, kukullat. Edhe bukuria më e thjeshtë, në sytë e saj merrte një dritë të re, më sublime.

Vdiq sapo kish pirë një gotë me lëng portokalli; kushedi nga të bahçes. Bahçja ishte vetëm muri i jashtëm, i pallatit të saj, ku priste e përcillte njerëz, si të ishte ndonjë mbretëreshë e pashpallur. Edhe kur pleqëria ia mori fuqitë, mbeti sundimtare, në pafuqinë e vet.

Qoftë i paharruar kujtimi i saj, qoftë i përjetshëm bekimi i saj për të gjithë ne që patëm fatin të ndajmë Tiranën me të.

 

(në foto, Suzi dhe e motra Flora, në 1960).