Marrëveshja Shqipëri-Itali, “Social Europe”: Vendet e Ballkanit trajtohen si depo emigrantësh, ligjet e BE nuk zbatohen

Në vitin 2018, kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, tha se vendi i tij nuk do të lejonte kurrë ndërtimin e kampeve të refugjatëve të Bashkimit Evropian në territorin e tij. Rama guxoi se duke bërë një gjë të tillë do të nënkuptonte ‘hedhjen e njerëzve të dëshpëruar diku si mbetje toksike që askush nuk i do’. Kryeministri ishte i bindur. Në një intervistë për tabloidin Bild në Gjermani, ai e quajti idenë "të rrezikshme" dhe tha se kjo do ta "ta kthente Shqipërinë në një valëzues për refugjatët e Evropës".

Pesë vjet më vonë, Rama ka bërë një volte-face. Shqipëria tani është vendosur të bëhet vendi i parë jo anëtar i BE-së që merret në emër të një shteti anëtar të BE-së me njerëzit që mblidhen në kufijtë e saj, shkruan Social Europe.

Më 6 nëntor, kryeministri shqiptar nënshkroi një marrëveshje me homologen e tij italiane të ekstremit të djathtë, Giorgia Meloni, e cila do t'i lejojë Italisë të dërgojë deri në 36,000 nga ata që shpëton në Mesdhe në qendrat në bregdetin veriperëndimor shqiptar. Gratë, fëmijët dhe individët që konsiderohen 'të pambrojtur' do të përjashtohen dhe do të përpunohen në Itali. Objektet vetëm për meshkuj në Shqipëri do të jenë nën juridiksionin italian dhe do të paguhen tërësisht nga Roma.

Qendra e paraburgimit

Janë planifikuar dy objekte, me qëllime të ndryshme. Qyteti i qetë portual shqiptar i Shëngjinit do të presë një qendër pritjeje dhe ekzaminimi, ndërsa një qendër paraburgimi do të ndërtohet në një bazë ushtarake të braktisur në Gjadër. Zyra e shtypit e qeverisë italiane tha se objektet do të "përshpejtonin përpunimin e kërkesave për azil dhe riatdhesimin e mundshëm".

Njoftimi shkaktoi një protestë nga qarqe të ndryshme në Shqipëri dhe Itali. Dy politikanë italianë krahasuan qendrat e planifikuara me Gjirin e Guantanamos në Kubë, ku Shtetet e Bashkuara kanë mbajtur për një kohë të pacaktuar ‘terroristë’ të dyshuar islamikë që nga pasojat e ‘11 shtatorit’.

Kritikët pretendojnë se plani do t'i lejojë Italisë të anashkalojë rregulloren e Dublinit të BE-së, e cila përcakton shtetin anëtar përgjegjës për vlerësimin e një kërkese për mbrojtje ndërkombëtare. Sipas konventës, vendi i parë në të cilin një azilkërkues arrin është përgjegjës për përpunimin e çështjes së tyre. Plani ka ngritur edhe shqetësime të tjera: ndarja e burrave të rritur mund të çojë në ndarje familjare, një politikë e kritikuar ashpër nga grupet e të drejtave të njeriut, e cila madje mund të shkelë ligjin ndërkombëtar.

Skema e Ruandës

Një propozim i ngjashëm në Mbretërinë e Bashkuar do të kishte parë azilkërkues "të paligjshëm", duke kaluar Kanalin Anglez në Britani me varka të vogla, të deportuar në Ruandë për përpunim dhe risistemim të mundshëm. Nën shqyrtimin parlamentar vitin e kaluar, sekretarja e Brendshme tashmë e shkarkuar, Suella Braverman, nuk ishte në gjendje t'i tregonte një deputeti se si azilkërkues të tillë mund të mbërrinin legalisht në vend.

Më 15 nëntor, 'skema e Ruandës' u shpall e paligjshme nga Gjykata e Lartë e Mbretërisë së Bashkuar. Gjykata vendosi unanimisht se azilkërkuesit e dërguar në Ruandë do të ishin "në rrezik real të keqtrajtimit" nëse deportoheshin në atdheun e shkatërruar nga lufta nga të cilat kishin ikur.

Që kur u shpall në prill 2022, skema ka shkaktuar shumë polemika në Britani. Në qershor të vitit të kaluar, fluturimi i parë i planifikuar për në Ruandë u anulua pak para nisjes, pas një vendimi të minutës së fundit nga Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut në Strasburg.

Si përgjigje, ka pasur diskutime intensive mbi të drejtën politike në lidhje me daljen e mundshme të Mbretërisë së Bashkuar nga Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, të nënshkruar nga të 46 anëtarët e Këshillit të Evropës – duke e lënë atë në shoqërinë e Rusisë dhe Bjellorusisë. Gjykata e Lartë ndonëse thirri në ndihmë traktate të shumta ndërkombëtare të ratifikuara nga MB, së bashku me statutet e brendshme që i japin efekt.

Duke penguar lëvizjen?

Në qendër të këtyre planeve për Ruandën dhe Shqipërinë është nocioni se shpëtimi detar plus përpunimi në det të hapur do të pengonte ata që mendojnë të bëjnë rrugën e tyre përtej Mesdheut dhe Kanalit Anglez. Por disa ekspertë pretendojnë të kundërtën - hapja e qendrave të përpunimit në det të hapur nga Australia në vitin 2012 u pasua nga një rritje e dukshme në numrin e kalimeve të parregullta me varka.

Plani i Shqipërisë është kritikuar edhe për mungesën e transparencës. Nuk ka pasur asnjë diskutim publik apo konsultim politik përpara njoftimit Rama-Meloni.

Rama besohet se ka rënë dakord me skemën e offshoring-ut pasi priti Melonin në Shqipëri në mes të gushtit. “Giorgia më kishte folur për këtë para verës; pastaj folëm më 15 gusht kur ajo erdhi në Shqipëri”, tha ai. “Kemi pasur kërkesa të tjera nga vende të ndryshme, por Italisë nuk i thonim dot.” Kjo është pjesë e një modeli që kryeministri merr vendime në mënyrë të njëanshme, jashtë çdo kuadri të sigurisë kombëtare apo diskutimit publik.

Kulti iranian u zhvendos

Në të vërtetë, kjo nuk është hera e parë që qeveria shqiptare pranon atë që perëndimi nuk dëshiron. Në vitin 2013, administrata amerikane arriti të detyronte Shqipërinë të pranonte zhvendosjen nga Iraku të rreth 2800 anëtarëve të një kulti të dhunshëm opozitar iranian, Mojahedin-e Khalq.

MEK ra dakord të mos merrte pjesë në asnjë aktivitet politik gjatë qëndrimit në Shqipëri. Por ajo e theu këtë premtim, kryesisht përmes propagandës në internet dhe sulmeve kibernetike kundër regjimit iranian, duke shkaktuar sulme kibernetike paralizuese në këmbim. Rama veproi në mënyrë të njëanshme edhe atëherë, duke pezulluar marrëdhëniet diplomatike me Iranin dhe duke u dhënë diplomatëve të Teheranit vetëm 24 orë për t'u larguar nga Tirana.

Rreth 17 vjet më parë, Shqipëria pranoi ish të burgosur nga Guantanamo. Kohët e fundit, ndërsa SHBA u tërhoqën nga Afganistani dhe talebanët rimorën pushtetin, Shqipëria pranoi qindra refugjatë afganë. Shumica u zhvendosën në Shëngjin-shtëpia e qendrës së planifikuar të pritjes dhe ekzaminimit të drejtuar nga italianët.

Pamje e pakëndshme

Disa shqiptarë kanë mbështetur planin me Italinë për sa i përket historisë së fundit. Shqipëria pranoi qindra mijëra refugjatë nga Kosova gjatë luftës së viteve 1998-1999, pasi shqiptarët e Kosovës u larguan nga 'spastrimi etnik' i ndjekur nga presidenti i atëhershëm jugosllav, Slobodan Millosheviç. Në pranverën e vitit 1997, Shqipëria ishte përballur vetë me një trazirë masive në familje, me dështimin e një skeme piramidale që shkaktoi një krizë refugjatësh: në më pak se një javë, 10,619 shqiptarë kaluan Adriatikun për në qytetin italian të Pulias.

Disa shqiptarë e kanë parë pranimin e ardhjeve të padëshiruara të Italisë në këto terma, si një demonstrim mirënjohjeje, një shfaqje të karakterit kombëtar dhe – si një vend kandidat për në BE – një pasqyrim i ‘vlerave evropiane’ të solidaritetit. Por këtu lind pyetja: si do t'i shfaqte përpunimi në det të hapur i azilkërkuesve 'vlerat evropiane' të një shteti anëtar si Italia?

Pas retorikës së bukur të solidaritetit dhe reciprocitetit qëndron një pamje më pak lajkatare. Shtetet ballkanike si Shqipëria vazhdojnë të trajtohen nga BE si ‘të tjera’ dhe të prapambetura. BE-ja nxjerr të rinjtë e tyre më të mirë dhe më të zgjuar, së bashku me punën e tyre të lirë. Kjo i lë shtetet e korruptuara, të varfra të udhëhequra nga liderë të kompromentuar dhe si rrjedhim lehtësisht të manipulueshëm, të gatshëm të bëjnë gjithçka për të rritur fuqinë dhe prestigjin e tyre në skenën botërore.

Kështu, Brukseli përfiton nga mbajtja e vendeve kandidate për në BE si Shqipëria, Maqedonia e Veriut dhe Serbia jashtë unionit, ku ato janë të dobishme si depo emigrantësh dhe plantacione pune, ndërsa ligjet e BE-së për azilin dhe punën nuk zbatohen. Siç tha komisionerja evropiane për punët e brendshme, Ylva Johansson, javën e kaluar në lidhje me planin offshor të Italisë, "Ligji i BE-së nuk është i zbatueshëm jashtë territorit të BE-së".