Portokallja e Hrushovit, që u tha me shurrë pele, dhe nishanet historike

nga Auron Tare

Diku nga viti ’95, duke u kthyer nga qyteti antik i Finiqit u ula për një kafe anës rrugës, te klubi i vetëm i fshatit. Fshati, më saktë një grumbull shtëpish të vogla dhe ca stalla cooperative, quhej Stiar. Llaf pas llafi me ata burra të ulur në klub, ku biseda ishte emigracioni në Greqi, me njërin prej tyre dolëm të njohur. Pasi folëm për kohët e shkuara dhe stërgjyshët e mij, plaku që kishte ardhur nga malet e Labërisë në kohën e kooperativës, më tregoi për vizitën e Hrushovit në Stiar. Nuk e besova. Thashë se tallen me mua tek ai klub plot tym duhani meqë po pyesja për ndodhi të zonës. Ç’donte njeriu më i fuqishëm i planetit në këtë humbëtirë? i thashë.

Nuk më beson?- më tha, hajde të tregoj edhe vendin ku mbolli portokallin Hrushovi.

U ngritëm dhe shkuam në një rrugë të mrekullueshme me ekualipte, ku nga të dyja krahët kishte portokalle që disa lopë të thara po ju hanin paqësisht fletët. Në ajër ndihej një braktisje totale, sikur ishe kthyer pas në kohët antike.

Ja- më tha- këtu ishte- duke më treguar me dorë një vend të zbrazët. Nuk shikoja asgjë. Ku është portokalli?, e pyeta se mendova se do ishte rrethuar me ndonjë masë mbrojtëse. Nuk është më, më tha. Po pse? Sa keq!, thashë me habi, si ka mundësi, e kanë prereë? Një pemë e Hrushovit në Stiar duhej të ishte një monument kulture.

Jo, jo- tha dhe duke qeshur, plaku me tregoi një histori të denjë vetëm për folklorin shqiptar.

Diku nga fillimi i ’60-s , më thirri Sekretari i Partisë në Delvinë. Më tha se Partia më ngarkonte me një detyrë secrete, si i besuar që isha. Duhej bërë tharja e pemës që kishte mbjellë Hrushovi neë Stiar, por në mënyrë që të mos binte në sy nga askush. U çudita, por nuk bëra pyetje. Pema duhej të "thahej" vetë. Si t’ja bënim? më pyeti sekretari. Për dreq asaj peme i ishin bërë shërbimet në maksimum dhe ajo rritej më e lartë se shoqet. U mendova u mendova dhe i thashë: dakord, do t’i hedhim shurrë pele çdo natë.

Dhe kështu çdo mesnatë ikja fshehurazi nga shtëpia me një kovë ku i mblidhja shurrën e pelës dhe ja hidhja fshehurazi portokalles. Mirë që me gruan bëja fjalë, se ajo dyshonte se ç’bëja unë natën, por për dreq, portokallja nuk jepte shenja tharje. U deshën ca javë që, më në fund, portokallja u dorëzua dhe u tha. U bë mbledhje e fshatit po askush nuk e shtyu më tej këtë punë. Atje unë e kuptova që punët me sovjetikët nuk ishin mirë - më tha plaku duke më futur krahun për t’u kthyer te makina.

Ika nga Stiari shumë kurioz për këtë histori. Muaj më vonë në Kinostudion që ende mbante frymën gjallë, pashë dokumentarin e udhëtimit të Hrushovit në Shqipëri. Dhe, ja, mes kronikës së kohës ishte Hrushovi në fshatin Stiar mes fushave me portokalle duke dhënë porosi që të mbilleshin sa më shumë të tilla. Këtu në Stiar duhej të kuptohej edhe enigma që shkruante Enveri për portokallet e Hrushovit.

Në 2009 në Universitetin e Rode Island në Amerikë, këtë histori ja tregova djalit të Nikita Hrushovit, Prof Sergei Hrushov. Duke qeshur, ai më tha se babai kishte treguar një vëmendje të veçantë për portokallet e Shqipërisë pasi mendonte se Shqipëria mund të furnizonte Kampin Socialist me portokallet e saj, dhe jo se donte të linte Shqipërinë pa bukë. Sa keq! më tha ai që portokallja nuk qenka, do ishte një atraksion i madh për atë zonë. (Për ironi të fatit, sot që shkruaj këto rreshta zona nga Delvina në Konispol po ndjek pikërisht këshillën e Hrushovit duke mbjellë vetëm portokalle).

Nejse, e gjitha kjo histori mu kujtua teksa kundroja punimet e shëtitores së re në Sarandë, mes një shiu që nuk pushonte. Nuk po flas as për formën dhe as për detaje të tjera, pasi Saranda e kafshuar keq këta 20 vjet e kishte të nevojshmë një ndërhyrje të tillë. Por më shumë doja të sillja një çështje shumë të rëndësishme në të tilla ndërhyrje: Memorien Historike.

Si Liman i vjetër, Saranda ka një histori të lashtë sa vetë jeta. Për fat të keq, te gjitha këto gjurmë u shuan qëkur shqiptarët bënë shtetin e tyre. Siç duket, as kultura e banorëve dhe as shteti i shqiptarëve nuk pati asnjë interes për ta ruajtur këtë trashëgimi. E nëse gjurmët e gurëve u bënë pallate, të paktën ka një mundësi për të ruajtur memorien historike. Si, do thote ndokush?

Po ja, te Limani i vjetër ku ende për fat ndodhet godina e ish Doganës kanë zbritur me dhjetëra personazhe historike. Shkallët e Limanit nuk janë më. Te godina e Doganës punoi dhe jetoi Naim Frashëri, i cili ka hipur me qindra herë në këto shkallë. Imagjinoni një nishan historik ku pushuesit ndalojnë dhe lexojnë për një prej poetëve tanë kombëtarë. (Imagjinoni në një vend tjetër se si do ta kishin bërë këtë shenjë kombëtare). Imagjinoni një nishan tjetër me foto nga vizita e Kontit Ciano, Ministër i Jashtëm i Italisë Musoliane, një prej figurave historike më të rëndësishme të periudhës fashiste. Te shkallët e Limanit, Ciano dhe gjysma e qeverisë italiane zbritën nga jahti qeveritar. Po aty, në ato shkallë u dorëzua komandanti gjerman i forcave të Korfuzit në 1944. Pak më tutje ndodhi një prej ngjarjeve më të rëndësishme të pas Luftës. Luftanijet britanike ranë në mina dhe filloi beteja e madhe ligjore e njohur në histori si ‘Incidenti i Kanalit të Korfuzit’. Implikimet e kësaj ngjarje që ndodhi në Sarandë ishin kaq të mëdha, sa për herë të parë Bashkimi Sovjetik vendosi veton në Këshillin e Sigurimit në favor të Shqipërisë së vogël. Ende sot ky konflikt juridik studiohet në të gjitha universitetet e rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare. Ja pra, edhe një nishan tjetër për këtë ngjarje historike.

Po te këto shkallë në 1959 zbriti Nikita Hrushov, njeriu më i fuqishëm i palentit (botës komuniste-shënim i Politiko) bashkë me gjysmën e Qeverisë Sovjetike. Njeriu që trashëgoi pushtetin e Stalinit, që përplaste këpucën në OKB apo që mbante dorën në armën atomike, zbriti pikërisht në këto shkallë. Ja edhe një tjetër nishan historik ku vizitorët që do shkojnë tutje tëhu mund të lexonin për këtë vizitë të veçantë në këtë Liman të vogël. Të gjitha këto janë, jo vetëm të një rëndësie të jashtëzakonshme për memorien historike, por edhe një magnet për turizmin. Po kush do i bëjë të gjitha këto? do pyesë ndokush. Po pra, po kush do t’i bëjë të gjitha këto është dilemma, se ne i kemi të gjitha këto hallatet qeveritare, edhe Ministri Turizmi, edhe Ministri Kulture, e më the e të thashë. Por, me sa duket, trashëgimisë dhe memories sonë historike këta "të besuar" i hedhin natën shurrë pele për të qenë në rregull edhe me Partinë edhe me historinë.

Shqipëri 2021…