Çfarë mund të bëjmë që humbja e Munellës të mos jetë ‘tri ditë habie’

Alfred Lela

-një javë pas rënies në mal të dëshmorit të parë të alpinizmit shqiptar, Ndoc Mulaj

Pas dramës së Munellës, ku humbi jetën miku dhe alpinisti Ndoc Mulaj, u plagos rëndë Ilir Shyti dhe mbeta i lënduar vetë, kam marrë disa kërkesa për të dalë në emisione televizive. Arsyetimi i refuzimit ishte se ‘trauma e familjes së Ndocit dhe të përfshirëve në ngjarje nuk dua të kthehet në spektakël’. Media jonë, dhe jo vetëm ajo (meqë nuk e keni zakon leximin, shumë prej jush mund të shihni filmin Don’t look up në Netflix për të kuptuar gjendjen tragjike të medias dhe shoqërisë sot) nuk i mendon, por i spektakolarizon ngjarjet.

Por kjo mosdalje, kjo heshtje, kjo futje e vetes në traumën time dhe atyre pak të tjerëve të përfshirë në të, nuk do të thotë se Munella dhe ikja e Ndocit nuk jeton ende, dhe nuk do të jetojë në format e saj në ngjarje të tjera.

Qasja naïve ‘ç’ju duhet në male’ nuk është zgjidhja. Eshtë si t’i thuash dikujt ‘mos shkel në bare a restorante sepse, jo rrallë, ndodhin atentate mafioze që kanë plagosur apo vrarë edhe të pafajshëm. Në mijra vjet histori, asnjë tragjedi nuk e ka ndalur aktivitetin njerëzor, thjesht njerëzimi ka nxjerrë mësime me qëllim pakësimin e rreziqeve.

Alpinizmi në Shqipëri është një sport apo pasion që, edhe falë të ndjerit Ndoc, është bërë i dashur për qindra apo mijra vetë. Ndoci është dëshmori i parë i tij dhe na takon që të mos e lëmë dëshminë e tij të shkojë e paregjistruar, e shpërfillur, e hedhur në honet e errëta të ‘tri ditëve të kureshtjes’.

Kryebashkiaku i Pukës Gjon Gjonaj, fatmirësisht, dhe shpresoj jo i shtyrë nga i nxehti dhe trysnia e ngjarjes së dhimbshme, e ka hedhur hapin e parë. Ai i ka prirë një procesioni që ka mbjellë 1, 100 pisha të zeza në malin e Munellës. Ka një domethënie ky pyllëzim, jo vetëm për faktin se, simbolikisht, trupi njerëzor i Ndocit zëvendësohet nga një mijë pemë, si shenjë e kalimit të shpirtit në jetën e pasosur. Padashur, z. Gjonaj, ka bërë atë që bashkëpatritotët e tij kanë zhbërë për tri dekada në pyjet e Pukës. Një pukjan që takova rrugës për në Munellë, të enjten e shkuar ngarkuar me kob, më tha se zona e tyre ka qenë më e masakruara dhe poshtë suksesit të biznesmenëve të fuqishëm pukjanë në Tiranë gjendet ky rrënim. Këta e si këta e kanë filluar aktivitetin pikërisht me pasurinë e vendlindjes së tyre, trupat dhe lëndët drusore dalë nga masivet pyjore të zonës. Sot ata janë kompani të fuqishme në ndërtim, rrugë, produkte elektronike dhe mobilieri, por milioni i tyre i parë është ngritur mbi rrënimin e pyjeve të Pukës. E gjithë faqja perëndimore e Munellës është e zhveshur, në pjesën më të madhe si pasojë e prerjes së pishave dhe aheve. Me pemë të larta dhe të shpeshta, era dhe borë e së enjtes së 30 dhjetorit do të kishin paraqitur rrezik shumë më të vogël për pesë alpinistët, dy prej të cilëve u plagosën dhe një mbeti në mal.

Duhet rijetësimi i pyjeve të maleve tona dhe, më të paktën, një brerje morale duhet t’i shtyjë shfytëzuesit e dikurshëm që me paratë e shumta të akumuluara t’i kthejnë zonave të tyre të paktën atë që i kanë marrë me përdhunë.

Përgjegjësi duhet të ndjejnë edhe guidat. Aksidenti i së enjtes së kaluar nuk është i pari në botën e alpinistëve shqiptarë, megjithëse vdekja e Ndocit e ktheu në më të bujshmin. Ka patur të tjerë që kanë shkuar shumë pranë vdekjes, dhe falë Zotit, kanë shpëtuar. Para tre vjetësh H. Becka ka rrëshqitur në borë, qindra metra, duke u ulur nga maja e Çikës. Ka thyer këmbën, por dëshmitarët thonë se i ka shpëtuar rënies në humnerë për një fije. Një tjetër e njohur e qarqeve të të apasionuarve pas maleve, L. Sulo, ka rënë para një viti në malin e Tomorrit. Edhe ajo ka shpëtuar me një këmbë të thyer, por rreziku ka qenë gjithashtu, thuajse fatal.

Becka është ankuar në faqen e saj në Facebook, disa herë, por edhe miqve të afërt se pas rënies nuk është ndihmuar në asnjë moment nga guida (High Albania Mountain Club) e cila shoqëronte atë dhe grupin (ka qenë gazetarja Beti Njuma që ka marrë ministren Manastirliu, e cila ka dërguar një helikpter). As një vizitë në spital apo telefonatë për ta pyetur për shëndetin. Si HAMC ka me dhjetëra guida, dhe duhet thënë se bëjnë një punë të lavdërueshme në promovimin e turizmit malor dhe të aventurës në Shqipëri. Megjithatë, pyetje mbi sigurinë, të ngritura me forcë nga aksidenti i fundit në Munellë duhen bërë. A e kanë ekspertizën për të shmangur aksidentet? A i kanë mjetet e duhura për ngjitje dhe zbritje në terren të vështirë? A kanë personel të mjaftueshëm? A kryejnë një njohje me procedurën e sigurisë, si ajo që kryhet në çdo avion para para çdo fluturimi? Nga përvojat personale dhe të shumë miqve me guida si HAMC, përgjigjet janë në shumicë JO. Qartësisht, persona të tillë përfitojnë nga pasioni i të tjerëve për malet dhe gjejnë rastin për të fituar para. Një guidë e tillë, në grupe që variojnë zakonisht nga 25-40 vetë, por që shkojnë edhe në 50 e më shumë, kushton nga 20 deri në 80 euro. Me një çmim të tillë elementët e sigurisë duhet të ishin të mbyllur. Pa kaluar te një detaj i cili ka rëndësinë e vet: a i paguajnë detyrimet në shtet sa kohë veprojnë si kompani turistike?

Nëse kjo e fundit mund të anashkalohet, a e kanë parë të arsyeshme që, pjesë të paketës të bëjnë edhe sigurimin nga aksidentet apo dher sigurimin e jetës? Ka plot kompani sigurimesh në Shqipëri të cilat me një kosto minimale do t’i përgjigjeshin një kërkese të tillë. Rasti H. Beckës tregon një pandjeshmëri totale: ajo i mbuloi vetë të gjitha shpenzimet spitalore, por nuk mori as kujdesin minimal human në formën e një vizite në spital.

Në fund, jo të gjitha zgjedhjet dhe vendimet janë kolektive, të kompanive apo të shtetit. Sheh një dallim thelbësor mes alpinistëve tanë dhe atyre nga Kosova. Në asnjë rast, ne të këtej kufirit, nuk mbajmë kaskë mbrojtëse, një prej elementëve të parë të sigurisë në male. Krejt ndryshe bëjnë alpinistët nga Kosova.

Një javë pas një incidenti tragjik në Munellë, që prodhoi dëshmorin e parë të alpinzimit shqiptar, Ndoc Mulaj, jeta vazhdon për shumë prej atyre që e kanë pasion malin. Për familjarët e Ndocit dhe ata që ishin atë ditë me të në mal, nuk do të jetë më kurrë e njëjta. Edhe pse plagët do të mbyllen, trauma do të jetë përjetë e fshehur diku.

Ky shkrim është për të thënë se, me një ndryshim të sjelljes dhe përgjegjësive, traumat dhe plagët mund të kufizohen. Jo të zhduken, sepse sa të vazhdojë jeta do të vijojnë edhe humbjet.